🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मोक्षप्राप्तीसाठी कर्माची गती समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. कर्माचे तीन मुख्य प्रकार आहेत: १. विहित कर्म (जे शास्त्रानुसार योग्य आहे), २. विकर्म (जे निषिद्ध किंवा चुकीचे आहे) आणि ३. अकर्म (फळाची अपेक्षा न ठेवता केलेले कर्म किंवा कर्माचा अभाव). या तिन्हींमधील सूक्ष्म फरक ओळखणे कठीण असते, कारण कर्माची गती गहन आहे. केवळ बाह्य कृतीवरून कर्म ठरत नाही, तर त्यामागील हेतू महत्त्वाचा असतो.

दैनंदिन जीवनात आपण कोणतीही कृती करण्यापूर्वी ती योग्य (कर्म) आहे की अयोग्य (विकर्म) याचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हे 'कर्म' आहे, पण कॉपी करणे हे 'विकर्म' आहे. फळाची चिंता न करता कर्तव्य पार पाडणे हे 'अकर्म' स्थितीकडे नेते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म, अकर्म आणि विकर्म यांतील सूक्ष्म फरक आणि कर्माची गहन गती समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या इंद्रियसंयमाचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याने आपल्या वासनांवर विजय मिळवला आहे, असा पुरुष 'निरिच्छ' असतो. अशा पुरुषाची इंद्रिये जेव्हा बाह्य जगातील विषयांच्या संपर्कात येतात, तेव्हा ती केवळ नैसर्गिक प्रवृत्तीनुसार वावरतात. जसे एखादे जनावर कुरणात सहजपणे चरते, तशी ही इंद्रिये विषयांचा अनुभव घेतात; परंतु त्यामध्ये आसक्ती किंवा 'हा भोग माझा आहे' अशी भावना नसल्यामुळे, ती इंद्रिये त्या पुरुषाच्या आत्मशांतीला कधीही बाधा आणू शकत नाहीत. तो पुरुष विषयांमध्ये असूनही त्यांपासून अलिप्त असतो.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक सुख-सोयींच्या वस्तू पाहतो. जर आपण त्या वस्तूंचा वापर केवळ गरजेपुरता केला आणि त्यात मन अडकवले नाही, तर आपल्याला दुःख होत नाही. उदाहरणार्थ, बाजारात फिरताना अनेक आकर्षक गोष्टी दिसतात, पण त्या घेण्याची तीव्र इच्छा नसेल तर आपले मन शांत राहते.

स्थितप्रज्ञ पुरुष विषयांमध्ये वावरतानाही कसा अलिप्त राहतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा उपदेश स्पष्ट करतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, कर्माचा त्याग करणे शक्य नाही आणि ते श्रेयस्करही नाही. म्हणून, हे अर्जुना, तू कोणत्याही शंकेशिवाय तुझ्या वाट्याला आलेले विहित कर्म म्हणजेच तुझा स्वधर्म आचरणात आण. स्वधर्माचे पालन करणे हाच मोक्षाचा आणि चित्तशुद्धीचा खरा मार्ग आहे. मनात कोणताही गोंधळ न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे हेच श्रेष्ठ आहे.

दैनंदिन जीवनात, प्रत्येकाने आपली जबाबदारी प्रामाणिकपणे पार पाडली पाहिजे. उदाहरणार्थ, एका विद्यार्थ्याचा स्वधर्म म्हणजे अभ्यास करणे. परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता किंवा आळस न करता अभ्यास करणे म्हणजे 'निभ्रांतपणे स्वधर्म आचरणे' होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे विहित कर्तव्य (स्वधर्म) कोणत्याही शंकेशिवाय पार पाडण्याचा सल्ला देत आहेत, कारण कर्म करणे हे कर्म न करण्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे.