🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व अधोरेखित करतात. ते म्हणतात की, केवळ माहिती मिळवणे म्हणजे ज्ञान नव्हे. जेव्हा हे ज्ञान बुद्धीच्या पलीकडे जाऊन अंतःकरणात (मनात) पूर्णपणे ठसते किंवा अनुभवले जाते, तेव्हाच ते 'निके' म्हणजे शुद्ध आणि फलदायी ठरते. हे ज्ञान मनुष्याला अज्ञानाच्या अंधकारातून बाहेर काढते आणि त्याला सत्याची ओळख करून देते.

केवळ पुस्तकी ज्ञान मिळवून उपयोग नसतो, तर ते आपल्या मनात रुजले पाहिजे. उदाहरणार्थ, 'नेहमी खरे बोलावे' हे केवळ वाचून चालत नाही, तर ते मनापासून पटले की माणूस आपोआप सत्याने वागू लागतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण देत आहेत की ज्ञान अंतःकरणात ठसणे आवश्यक आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर अंधार पूर्णपणे नाहीसा होतो आणि सर्व सृष्टी स्पष्ट दिसू लागते, त्याचप्रमाणे जेव्हा मनुष्याच्या अंतःकरणात आत्मज्ञानाचा उदय होतो, तेव्हा अज्ञानाचा पडदा कायमचा फाटतो. हे ज्ञान केवळ स्वतःलाच ओळखत नाही, तर ते त्या परब्रह्माचे दर्शन घडवते. अज्ञान असेपर्यंतच माणसाला 'मी' आणि 'माझे' असा भ्रम असतो, पण ज्ञानाच्या प्रकाशात सर्वत्र एकच परमात्मा दिसू लागतो.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा गैरसमजातून वागतो. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून आपण घाबरतो, पण जेव्हा टॉर्चचा प्रकाश (ज्ञान) पडतो, तेव्हा भीती नष्ट होते. तसेच, जीवनातील दु:ख हे अज्ञानामुळे असते, सत्याचा शोध घेतल्यास शांती मिळते.

भगवान श्रीकृष्ण अज्ञानाचा नाश करण्यासाठी आत्मज्ञानाचे महत्त्व अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या कर्तव्याचा किंवा कर्माचा त्याग करू नये, कारण कर्म करणे हे जीवनाचे अविभाज्य अंग आहे. मात्र, कर्म करताना त्यातून मिळणाऱ्या फळाची अपेक्षा किंवा आसक्ती मनात ठेवू नये. जेव्हा आपण केवळ फळाच्या चिंतेत असतो, तेव्हा कर्माची गुणवत्ता कमी होते आणि आपण मानसिक बंधनात अडकतो. म्हणून कर्म मनापासून करावे, पण फळाच्या इच्छेच्या प्रवाहात स्वतःला वाहून जाऊ देऊ नये.

अभ्यास करताना 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या चिंतेत न पडता, विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास करणे हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

पाचव्या अध्यायात, कर्म आणि कर्माच्या फळाचा त्याग यांच्यातील समतोल स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज निष्काम कर्माचे महत्त्व सांगत आहेत.