🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा त्याग करू नये. आपल्या जीवनात परिस्थितीनुसार (अवसरें) जे कर्तव्य आपल्या वाट्याला येते आणि जे नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) असते, तेच आपले 'विहित कर्म' होय. अशा कर्माला कंटाळून किंवा घाबरून सोडून न देता, ते पूर्ण निष्ठेने पार पाडणे हाच खरा कर्मयोग आहे. कर्मापासून पळ काढण्यापेक्षा ते जबाबदारीने पार पाडणे मोक्षप्राप्तीसाठी आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एक विद्यार्थी आहात आणि उद्या तुमची परीक्षा आहे. अशा वेळी अभ्यास करणे हे तुमचे 'उचित' आणि 'प्राप्त' कर्म आहे. टीव्ही पाहणे किंवा खेळणे हे त्या वेळेसाठी अयोग्य आहे. आपले मुख्य कर्तव्य (अभ्यास) प्रामाणिकपणे पूर्ण करणे म्हणजे या ओवीचा अवलंब करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण देताना विहित कर्माचे महत्त्व सांगतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संन्यास (ज्ञानमार्ग) आणि योग (कर्ममार्ग) यांच्यातील अद्वैत स्पष्ट करतात. सामान्यतः लोकांना हे दोन मार्ग वेगळे वाटतात, परंतु माऊली सांगतात की ते एकाच ध्येयाची दोन साधने आहेत. ज्याप्रमाणे एखादे कार्य पूर्ण करण्यासाठी दोन्ही हात एकत्र काम करतात, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञान प्राप्त करण्यासाठी संन्यास आणि योग हे एकमेकांना पूरक आहेत. संन्यासात फळाचा त्याग असतो, तर योगात कर्माद्वारे ईश्वराची भक्ती असते. शेवटी दोन्हीचा परिणाम एकच असतो.

दैनंदिन जीवनात विचार आणि कृती यांचा समन्वय असावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी फक्त 'अभ्यास करावा' हा विचार (ज्ञान) असून चालत नाही, तर प्रत्यक्ष 'अभ्यास करणे' (कृती) ही तितकीच आवश्यक आहे.

संन्यास आणि कर्मयोग हे भिन्न नसून एकच आहेत, हे पटवून देण्यासाठी माऊलींनी दिलेले उदाहरण.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडताना फळाची आशा धरू नये. जेव्हा आपण कर्माच्या फळाची चिंता सोडून देतो, तेव्हाच ते कर्म खऱ्या अर्थाने 'उत्तम' होते. कर्माचे बंधन टाळण्यासाठी कर्म सोडण्याची गरज नाही, तर कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे आवश्यक आहे. हेच निष्काम कर्मयोग होय.

एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) सतत चिंता करण्याऐवजी, केवळ अभ्यासावर (कर्मावर) लक्ष केंद्रित करून तो उत्तम प्रकारे पूर्ण करावा.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता स्वधर्म पालनाचे महत्त्व सांगत आहेत, त्याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.