🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्मसंन्यास (ज्ञानाने कर्माचा त्याग) आणि कर्मयोग (फलाशा सोडून कर्म करणे) हे दोन भिन्न मार्ग वाटत असले तरी प्रत्यक्षात ते एकच आहेत. संन्यास म्हणजे कर्माच्या कर्तेपणाचा त्याग आणि योग म्हणजे कर्माच्या फळाचा त्याग. या दोन्ही मार्गांचे अंतिम ध्येय 'मोक्ष' किंवा 'आत्मज्ञान' हेच आहे. ज्याप्रमाणे एकाच साध्यासाठी दोन साधने असू शकतात, तसेच हे दोन मार्ग साधकाला एकाच परमपदाप्रत पोहोचवतात. यात कोणताही तात्विक भेद नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे काम केवळ माझे कर्तव्य म्हणून करत आहे' ही भावना ठेवणे म्हणजे योग आणि संन्यासाचा मेळ घालणे होय. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) चिंता न करता केवळ अभ्यासावर (कर्तव्यावर) लक्ष केंद्रित करणे हाच खरा योग आहे.

अर्जुनाला कर्मसंन्यास आणि कर्मयोग यांतील श्रेष्ठ मार्ग कोणता याबद्दल संभ्रम होता. त्यावर ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे स्पष्टीकरण देतात की दोन्ही मार्ग एकाच ध्येयाकडे नेतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे मर्म विशद करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले आणि शास्त्राने सांगितलेले 'विहित कर्म' (कर्तव्य) पार पाडले पाहिजे. कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नसून, फळाची अपेक्षा न ठेवता स्वधर्मानुसार कर्म करणे हेच खरे 'वर्म' किंवा गुपित आहे. अशा प्रकारे निस्वार्थ बुद्धीने केलेल्या कर्मामुळेच मनुष्याला जीवनाचे अंतिम ध्येय म्हणजेच मोक्ष किंवा परम पुरुषार्थ प्राप्त होतो. हे कर्मच ईश्वराची सेवा ठरते.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास आणि नोकरी करणाऱ्यांनी आपले काम हे 'कर्तव्य' म्हणून प्रामाणिकपणे करावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही याची चिंता करण्यापेक्षा, मनापासून अभ्यास करणे हेच आपले विहित कर्म आहे, ज्यामुळे प्रगती निश्चित होते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे आचरण कसे मोक्षदायी ठरते हे स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या गहनतेवर प्रकाश टाकतात. ते म्हणतात की, कर्म म्हणजे केवळ शारीरिक हालचाल नव्हे. कर्माचे स्वरूप अत्यंत सूक्ष्म आहे. एखादी गोष्ट करणे (कर्म), ती न करणे (अकर्म) आणि चुकीच्या पद्धतीने करणे (विकर्म) यातील फरक ओळखण्यासाठी बुद्धीची गरज असते. जो मनुष्य कर्माच्या मुळाशी असलेला हेतू आणि त्यातील फळाची आसक्ती ओळखतो, तोच खरा 'विचक्षण' किंवा ज्ञानी होय. कर्मात अकर्म पाहणे म्हणजे कार्य करत असतानाही कर्तेपणाचा अहंकार न ठेवणे होय.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक कामे करतो. पण ती कामे करताना आपला हेतू काय आहे, याचा विचार करणे म्हणजे कर्माचे लक्षण ओळखणे होय. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेत गुण मिळवण्यासाठी न करता, ज्ञान मिळवण्यासाठी करणे हा कर्माचा योग्य दृष्टिकोन आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माची गती गहन असल्याचे सांगत आहेत, त्याचेच स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.