🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेली आणि शास्त्राने सांगितलेली योग्य (विहित) कर्मे अत्यंत निष्ठेने आणि मनाच्या एकाग्रतेने केली पाहिजेत. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. उलट, अशा निस्पृह कर्माचरणामुळेच मनुष्याला 'परम पुरुषार्थ' म्हणजेच मोक्ष किंवा आत्मज्ञान प्राप्त होते. हेच खऱ्या अर्थाने यशस्वी जीवनाचे गमक आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने केल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी केवळ परीक्षेच्या निकालाचा विचार न करता, ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास केला तर त्यांना उत्तम यश आणि समाधान दोन्ही मिळते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे फळ कसे मिळते हे स्पष्ट करतात.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या प्रसंगाचे वर्णन करत आहेत. संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहे की, अर्जुनाने जेव्हा समोर पाहिले, तेव्हा त्याला कौरवांचे सैन्य केवळ मोठेच नाही, तर अत्यंत शिस्तबद्ध आणि पराक्रमी वाटले. 'अचाट' या शब्दातून सैन्याची अफाट संख्या आणि 'प्रबळ' यातून त्यांची शक्ती सूचित होते. हे पाहून अर्जुनाच्या मनात युद्धाच्या परिणामांची जाणीव होऊ लागली. हे वर्णन अर्जुनाच्या मनात निर्माण होणाऱ्या विषादाची (दुःखाची) पूर्वतयारी दर्शवते.

जीवनात जेव्हा आपल्यासमोर एखादे मोठे संकट किंवा आव्हान येते, तेव्हा त्याचे गांभीर्य आणि व्याप्ती समजून घेणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा अभ्यास करताना अभ्यासक्रम किती मोठा आहे हे आधी नीट पाहून मगच नियोजनाला सुरुवात करावी.

संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहे की अर्जुनाने कुरुक्षेत्रावर युद्धासाठी सज्ज असलेल्या कौरवांच्या अफाट आणि शक्तिशाली सैन्याचे निरीक्षण केले.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात नद्यांना कितीही पूर आला आणि त्या सर्व समुद्राला मिळाल्या, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा उथळ होत नाही. तो आपल्या स्वरूपात अढळ आणि सदैव पूर्ण असतो. त्याचप्रमाणे, ज्ञानी पुरुषाच्या जीवनात अनेक प्रकारचे विषय, भोग किंवा प्रसंग आले तरी, त्याच्या मनाची शांती ढळत नाही. तो आपल्या आत्मस्वरूपात सदैव तृप्त असतो आणि बाह्य परिस्थितीमुळे विचलित होत नाही.

आपल्या आयुष्यात सुख किंवा दुःख आले तरी समुद्रासारखे शांत राहावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत खूप चांगले गुण मिळाले म्हणून हुरळून जाऊ नये आणि कमी गुण मिळाले म्हणून खचून जाऊ नये, तर दोन्ही परिस्थितीत मन स्थिर ठेवावे.

स्थितप्रज्ञाची बुद्धी विषयांच्या सान्निध्यातही कशी स्थिर असते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देतात.