🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून सामाजिक वर्तणुकीचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक श्रेष्ठ मानले जातात, त्यांचे आचरण हे इतरांसाठी आदर्श ठरते. सामान्य माणसे स्वतःचा वेगळा मार्ग शोधण्यापेक्षा, महापुरुषांनी घालून दिलेल्या पावलावर पाऊल ठेवून चालणे पसंत करतात. म्हणून, श्रेष्ठ व्यक्तींनी आपले आचरण अत्यंत शुद्ध आणि जबाबदार ठेवणे आवश्यक आहे, कारण त्यांच्या कृतीचा प्रभाव संपूर्ण समाजावर पडतो. हे 'लोकसंग्रहा'चे तत्व आहे.

जर घरातील मोठी माणसे शिस्तीने वागली, तर मुलेही त्यांचेच अनुकरण करून शिस्तप्रिय बनतात. उदाहरणार्थ, पालकांनी खोटे न बोलल्यास मुलेही सत्याचा मार्ग धरतात.

श्रेष्ठ व्यक्तींनी कर्माचे आचरण का करावे, याचे स्पष्टीकरण देताना ज्ञानेश्वर महाराज हा दाखला देतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, केवळ बाह्यतः इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किंवा भौतिक सुखांचा त्याग करणे म्हणजे खरी मनःशांती नव्हे. जर मनात विषयांची ओढ कायम असेल, तर केवळ शरीराला कष्ट देऊन किंवा इंद्रियांना रोखून धरून बुद्धी स्थिर होत नाही. जोपर्यंत अंतःकरणात विषयांची आसक्ती जिवंत आहे, तोपर्यंत खरी स्थिरता प्राप्त होत नाही. खरी स्थिरता ही आत्मज्ञानातून आणि मनाच्या शुद्धीतून येते, केवळ हट्टाने इंद्रिये दाबून नाही.

एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाला बसताना मोबाईल बाजूला ठेवला (इंद्रिय दमन), पण त्याचे लक्ष सतत मोबाईलमध्ये काय चालले असेल याकडेच असेल, तर त्याचा अभ्यास होणार नाही. मनापासून अभ्यासात रस निर्माण होणे ही खरी स्थिरता आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज केवळ बाह्य इंद्रियदमन पुरेसे नाही, हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे अत्यंत सूक्ष्म तत्व स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादा मनुष्य देहाने कर्मे करत असतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हा कर्ता आहे' असा अहंकार नसतो, तेव्हा त्या कर्माला 'अकर्म' म्हणतात. याउलट, जर एखादा मनुष्य बाह्यतः सर्व कर्मांचा त्याग करून बसला असेल, पण त्याच्या मनात विषयांचे चिंतन किंवा कर्माचे संकल्प चालू असतील, तर ते 'अकर्मातील कर्म' होय. जो पुरुष हा सूक्ष्म भेद (निवाडा) पूर्णपणे जाणतो, तोच खरा आत्मज्ञानी आणि योगाभ्यासात निपुण मानला जातो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे सर्व करतोय' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करणे. उदाहरणार्थ: घरातील कामे करताना ती ओझे न मानता आनंदाने करणे, म्हणजे कर्मात अकर्म पाहणे होय.

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेल्या कर्म आणि अकर्माच्या गहन तत्त्वाचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.