🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या रहस्याचे (वर्म) वर्णन करतात. ते म्हणतात की, मनुष्य कर्म करणे पूर्णपणे सोडू शकत नाही, कारण शरीर असेपर्यंत काही ना काही क्रिया घडतच असतात. खरी युक्ती ही आहे की, कर्म करत असतानाच त्यातील 'कर्तेपणा' आणि 'फळाची आशा' सोडून देणे. कर्माच्या द्वारेच कर्माचे बंधन तोडण्याची ही कला सर्वश्रेष्ठ आहे. यालाच 'नैष्कर्म्य' सिद्धी म्हणतात, जिथे कर्म करूनही त्याचे बंधन लागत नाही.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मला काय मिळेल' या चिंतेपेक्षा 'मी माझे काम सर्वोत्तम कसे करेन' यावर लक्ष केंद्रित करणे. उदाहरणार्थ, खेळाडूने विजयापेक्षा खेळाच्या कौशल्यावर लक्ष दिल्यास तो तणावमुक्त राहून उत्तम खेळू शकतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्याचे मर्म आणि कर्मातील अकर्म समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मनाच्या स्थिरतेचे अत्यंत सूक्ष्म वर्णन करतात. सामान्यतः जेव्हा आपण एखादा संकल्प करतो, तेव्हा त्यामागे फळाची किंवा यशाची 'आशा' असते. ही आशाच मनाला चंचल बनवते आणि भविष्यात गुंतवून ठेवते. ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात की, ज्या स्थितीत संकल्पाच्या मुळाशी कोणतीही भौतिक किंवा फळाची आशा उरत नाही, तिथे मनाची धावपळ थांबते. जेव्हा 'अपेक्षा' संपते, तेव्हाच मन खऱ्या अर्थाने आत्मस्वरूपात स्थिर होते. हेच योग्याचे आणि स्थितप्रज्ञाचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना केवळ फळाची चिंता न करता, कामावर लक्ष केंद्रित केल्यास मन शांत राहते. उदाहरण: परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मला किती मार्क मिळतील' या आशेपेक्षा 'मला विषय समजून घ्यायचा आहे' या वृत्तीने अभ्यास केल्यास एकाग्रता वाढते.

मनाची स्थिरता आणि आशेचा त्याग यावर भाष्य करताना माऊली योग्याची अवस्था सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला अत्यंत महत्त्वाचा उपदेश करतात. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही, तर कर्मामागील 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडणे महत्त्वाचे आहे. जोपर्यंत मनुष्याला आपल्या कर्तृत्वाचा गर्व असतो, तोपर्यंत तो कर्माच्या बंधनात अडकलेला असतो. जेव्हा अर्जुन आपला अहंकार सोडून देईल, तेव्हाच तो खऱ्या अर्थाने 'स्वधर्म' म्हणजे त्याचे विहित कर्तव्य (युद्ध करणे) पार पाडू शकेल. स्वधर्म हा नैसर्गिक असतो आणि तो निष्ठेने पाळणे हीच खरी भक्ती आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'हे मीच केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य समजून पूर्ण निष्ठेने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने 'मीच टीमला जिंकवले' असा अहंकार न ठेवता, खेळणे हे आपले कर्तव्य मानून खेळावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला अहंकाराचा त्याग करून स्वधर्माचे आचरण करण्याचा उपदेश करत आहेत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.