🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून 'स्थितप्रज्ञ' अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा साधकाचे चित्त आत्मस्वरूपात विलीन होते, तेव्हा ती स्थिती इतकी नैसर्गिक आणि आनंददायी असते की तिथे तर्काला किंवा संशयाला जागा उरत नाही. संशय हा अज्ञानाचा धर्म आहे, तर प्रज्ञा हा ज्ञानाचा प्रकाश आहे. एकदा का बुद्धी स्थिर झाली की संभ्रमाचे ढग आपोआप विरून जातात आणि साधकाला सत्याचा साक्षात्कार होतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखादी गोष्ट पूर्ण आत्मविश्वासाने आणि स्पष्टतेने करतो, तेव्हा मनात भीती राहत नाही. उदाहरणार्थ, सायकल चालवायला पूर्णपणे शिकल्यावर पडण्याची भीती वाटत नाही, कारण आपली बुद्धी त्या क्रियेत स्थिर झालेली असते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धीच्या मनुष्याची स्थिती समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, सामान्यतः कर्म हे माणसाला संसारात अडकवणारे असते. परंतु, जर तेच कर्म फळाची आशा न धरता आणि ईश्वराप्रती अर्पण बुद्धीने केले, तर तेच कर्म बंधनातून मुक्त होण्याचे साधन बनते. ज्याप्रमाणे विषाने विष मरते, त्याप्रमाणे कर्मानेच कर्माचे बंधन कापण्याची ही युक्ती (कर्मयोग) श्रीकृष्णाने अर्जुनाला सांगितली आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील 'कर्तेपणा' सोडणे महत्त्वाचे आहे.

आपण आपले शालेय अभ्यास किंवा घरातील कामे करताना 'मला काय मिळेल' याचा विचार न करता, ते काम उत्तमरीतीने पूर्ण करण्यावर लक्ष दिले पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेत पहिला नंबर येईल की नाही या चिंतेपेक्षा, मनापासून अभ्यास करणे हाच खरा कर्मयोग आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की, अनासक्त वृत्तीने केलेले कर्म मनुष्याला संसाराच्या बंधनातून मुक्त कसे करते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत विवेकाचे महत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, अर्जुना, तुझ्या समोर असलेली परिस्थिती किंवा तुला वाटणारे दुःख हे कायमस्वरूपी (सत्य) आहे की केवळ तात्पुरता भास (असत्य) आहे, याचा तू शांतपणे विचार कर. ज्याप्रमाणे आपण सोने आणि पितळ यातील फरक पारखून घेतो, त्याचप्रमाणे जीवनात काय शाश्वत आहे आणि काय नाशिवंत आहे हे ओळखून, जे शाश्वत सत्य आहे त्याचाच ध्यास धरावा.

जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचा खूप राग येतो किंवा भीती वाटते, तेव्हा क्षणभर थांबून विचार करावा की ही गोष्ट खरोखर इतकी महत्त्वाची आहे का? विवेकाने विचार केल्यास आपल्याला समजते की राग तात्पुरता आहे, आणि आपण शांत राहून योग्य निर्णय घेऊ शकतो.

भगवद्गीतेतील 'नासतो विद्यते भावो' या श्लोकावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज सत्य आणि असत्य यातील फरक ओळखण्यासाठी विवेकाची गरज स्पष्ट करत आहेत.