🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, मोक्षप्राप्तीसाठी ज्ञानमार्ग (संन्यास) आणि कर्ममार्ग (कर्मयोग) हे दोन्ही सारखेच समर्थ आहेत. तथापि, सामान्य माणसासाठी कर्माचा पूर्ण त्याग करणे कठीण असते. कर्मात राहूनही अलिप्त राहणे, म्हणजेच कर्मयोग, हा मार्ग अधिक सुलभ आणि व्यावहारिक आहे. संन्यासामध्ये मनाचा निग्रह करणे कठीण असते, तर कर्मयोगात कर्माद्वारेच चित्तशुद्धी होऊन मोक्ष मिळवणे सोपे जाते, म्हणून कर्मयोगाला 'विशेष' किंवा श्रेष्ठ म्हटले आहे.

आपल्या दैनंदिन जीवनात जबाबदाऱ्यांपासून पळून जाण्यापेक्षा (संन्यास), त्या जबाबदाऱ्या फळाची अपेक्षा न ठेवता प्रामाणिकपणे पार पाडणे (कर्मयोग) जास्त महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्या कर्मचाऱ्याने केवळ पगारासाठी काम न करता आपले काम हीच सेवा मानून केल्यास त्याला मानसिक शांती मिळते.

अर्जुन संभ्रमात असताना श्रीकृष्ण त्याला संन्यास आणि कर्मयोग यांमधील तुलना करून कोणता मार्ग अधिक योग्य आहे ते सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला स्वधर्माचे महत्त्व पटवून देत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्म (स्वधर्म) कधीही टाळू नये. जे कर्म नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे आणि जे आपल्या कर्तव्याचा भाग आहे, तेच कर्म मनाचा संयम राखून करावे. फळाची आशा न धरता केवळ कर्तव्य भावनेने केलेले कर्म हेच बंधनातून मुक्त करते. मनाचा समतोल राखणे आणि विहित कर्माचे पालन करणे हाच खरा कर्मयोग आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एक विद्यार्थी आहात. अभ्यास करणे हे तुमचे 'उचित कर्म' आहे. परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता किंवा आळस न करता, केवळ आपले कर्तव्य म्हणून मन लावून अभ्यास करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

भगवान श्रीकृष्णाने अर्जुनाला दिलेल्या उपदेशाचा विस्तार करताना ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्म करण्याच्या आवश्यकतेवर भर देत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला उपदेश करतात की, कर्मामुळे मी बांधला जाईन किंवा कर्माचे फळ काय मिळेल, हा जो मनाचा गोंधळ (झकविली) आहे, तो तू सोडून दे. 'कर्माच्या माथ्यावर पाय देणे' म्हणजे कर्माच्या अधीन न होता, फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्तव्य पार पाडणे. जेव्हा माणूस निष्काम भावनेने कर्म करतो, तेव्हा तो कर्माच्या बंधनापेक्षा श्रेष्ठ ठरतो आणि कर्मावर विजय मिळवतो.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मला काय मिळेल?' या विचारात अडकण्यापेक्षा आपले काम प्रामाणिकपणे पूर्ण करावे. उदाहरणार्थ, खेळाडूने हरण्याच्या भीतीपेक्षा खेळाचा आनंद घेऊन सर्वोत्तम कामगिरी करण्यावर लक्ष द्यावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या फळाच्या चिंतेतून मुक्त होऊन धैर्याने आपले कर्तव्य बजावण्यास सांगत आहेत.