🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत श्रीकृष्णाचा उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करणे शक्य नाही, पण कर्माच्या फळाची आशा सोडणे शक्य आहे. जेव्हा माणूस आपल्या मनातील कामना (इच्छा) सोडून देतो आणि इंद्रियांवर ताबा मिळवतो, तेव्हाच तो खऱ्या अर्थाने 'कर्मयोगी' होतो. अर्जुनाला त्याचे स्वधर्म पालन (युद्ध) करण्यास प्रवृत्त करताना, महाराज मनाच्या एकाग्रतेवर आणि शिस्तीवर भर देतात. कर्मात अडकण्यापेक्षा कर्म करूनही मुक्त राहण्याची ही कला आहे.

कोणतेही काम करताना फळाची चिंता न करता पूर्ण लक्ष कामावर केंद्रित करणे. उदाहरण: खेळाडूने मॅच जिंकू की हारू याचा विचार न करता फक्त आपल्या खेळावर लक्ष केंद्रित करणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला अनासक्त राहून कर्म कसे करावे, याचा उपदेश पूर्ण करत आहेत आणि त्याला त्याचे कर्तव्य बजावण्यास सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचा भावार्थ स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य बाह्यतः कर्मे करत असतानाही (उदा. चालणे, बोलणे) स्वतःला अकर्ता मानतो कारण त्याचे चित्त आत्मस्वरूपात स्थिर असते, तो कर्मात अकर्म पाहतो. याउलट, जो मनुष्य बाह्यतः काहीही न करता गप्प बसला आहे, पण ज्याच्या मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प चालू आहेत, तो अकर्मातही कर्म करत असतो. हे गुपित जो जाणतो, तोच खरा योगी होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य म्हणून पार पाडणे आणि फळाची अपेक्षा न ठेवणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक शिक्षण आहे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ ज्ञानासाठी करणे, निकालाच्या चिंतेत न अडकणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील अत्यंत सूक्ष्म आणि गहन भेद समजावून सांगत आहेत, ज्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाचे अत्यंत घातक स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याच्या जीवनात संशयासारखा दुसरा कोणताही मोठा शत्रू नाही. अज्ञान हे ज्ञानाने दूर करता येते, परंतु संशय हा बुद्धीला ग्रासणारा असा रोग आहे जो माणसाला अधोगतीकडे नेतो. संशयामुळे माणसाचा आत्मविश्वास नष्ट होतो आणि तो ध्येयापासून भरकटतो. महाराजांनी संशयाला 'विनाशाची विवसी' (विनाशाचे जाळे) म्हटले आहे, कारण एकदा का माणूस संशयाच्या जाळ्यात अडकला की त्याचा सर्वनाश निश्चित असतो. हा संशय केवळ आध्यात्मिक मार्गातच नव्हे, तर ऐहिक जीवनातही प्रगती रोखणारा ठरतो.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण आपल्या क्षमतेवर किंवा आपल्या ध्येयावर सतत संशय घेतला, तर आपण कधीही यशस्वी होऊ शकत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने वर्षभर अभ्यास केला पण परीक्षेच्या वेळी 'मला आठवेल की नाही' असा संशय घेतला, तर तो गोंधळून जाऊन चुका करतो. म्हणून संशय सोडून आत्मविश्वास बाळगणे आवश्यक आहे.

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी, ज्ञानेश्वर महाराज साधकाला संशयाबद्दल सावध करतात, जो आध्यात्मिक आणि ऐहिक प्रगतीत सर्वात मोठा अडथळा ठरतो.