🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे गुपित सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्याच्या मनात 'मी हा कर्ता आहे' असा अहंकार असतो, तोपर्यंत कर्माची फळे त्याला चिकटतात आणि तो जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकतो. परंतु, जेव्हा साधक कर्माचा त्याग न करता केवळ कर्मातील 'कर्तेपणाचा' (अहंकाराचा) त्याग करतो, तेव्हा तीच कर्मे त्याला बंधनात टाकू शकत नाहीत. ज्ञानी पुरुष जगाच्या कल्याणासाठी सर्व कर्मे करतो, पण त्याचे चित्त कर्माच्या फळापासून अलिप्त असते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्या समाजसेवकाने मदत केल्यावर त्याचे श्रेय स्वतःकडे न घेता ती ईश्वराची सेवा मानणे.

अहंकाराचा त्याग करून कर्म केल्यास ते कर्म बंधनास कारणीभूत ठरत नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्ञानी पुरुष जगातील सर्व आवश्यक कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे केले' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे एखादे बी अग्नीत भाजले की त्याची अंकुरण क्षमता नष्ट होते आणि ते पुन्हा जमिनीतून उगवू शकत नाही, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाच्या अग्नीत शुद्ध झालेले कर्म मनुष्याला जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात किंवा कर्माच्या बंधनात अडकवत नाही. कर्माचे अस्तित्व असूनही त्याचे फळ चिकटत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे सर्व करतोय' हा अहंकार सोडून कर्तव्य भावनेने काम करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना ती प्रसिद्धीसाठी न करता केवळ आपले कर्तव्य म्हणून केल्यास मनाला खरी शांती मिळते आणि कर्माचे ओझे वाटत नाही.

अहंकाररहित कर्माचे फळ कसे मिळत नाही आणि ते बंधनास कारणीभूत कसे ठरत नाही, हे सांगताना माऊलींनी भाजलेल्या बीयाचा दृष्टांत दिला आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसुखाचे किंवा ब्रह्मानंदाचे वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, जेव्हा साधक अशा अवस्थेत पोहोचतो जिथे बाह्य जगातील विषय (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) उरत नाहीत आणि इंद्रियांचा व्यापार थांबतो, तेव्हा त्याला जे सुख मिळते ते कोणत्याही बाह्य साधनावर अवलंबून नसते. हे सुख स्वयंभू असून ते केवळ स्वतःच्या अंतरात्म्यातच अनुभवायचे असते. हे सुख इंद्रियांच्या पलीकडचे आहे.

जेव्हा आपण मोबाईल, टीव्ही किंवा इतर बाह्य करमणुकीच्या साधनांशिवाय शांत बसून स्वतःच्या मनात डोकावतो आणि तिथेच आनंद शोधतो, तेव्हा या ओवीचा अर्थ प्रत्यक्षात येतो. उदाहरण: रोज १० मिनिटे शांत बसून ध्यान केल्याने मिळणारी मानसिक शांती.

इंद्रियांच्या पलीकडे असलेल्या परमानंदाच्या स्वरूपाचे वर्णन संत ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.