🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला त्याच्या क्षत्रिय धर्माची जाणीव करून देतात. ते स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानाचा विचार जरी घटकाभर बाजूला ठेवला, तरी व्यावहारिक दृष्टिकोनातून स्वधर्माचे पालन करणे हेच श्रेष्ठ आहे. क्षत्रियासाठी धर्मयुद्ध हे स्वर्गाचे द्वार मानले जाते. आपल्या विहित कर्मापासून परावृत्त होणे हे अधर्म असून, स्वधर्मात राहूनच मनुष्याची आध्यात्मिक प्रगती शक्य आहे. ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की स्वधर्म हाच मनुष्याचा खरा आधार आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण ज्या भूमिकेत आहोत (उदा. पालक, कर्मचारी, नागरिक), त्या भूमिकेतील कर्तव्ये प्रामाणिकपणे पार पाडणे म्हणजे स्वधर्म पाळणे होय. उदाहरणार्थ, संकटाच्या वेळी घाबरून न जाता आपले काम करत राहणे हाच खरा मार्ग आहे.

अर्जुन युद्धाच्या प्रसंगी गोंधळलेला असताना श्रीकृष्ण त्याला त्याच्या क्षत्रिय कर्तव्याची आणि स्वधर्माची आठवण करून देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत. ते म्हणतात की, ज्या अनुभवामुळे 'अविद्या' म्हणजेच अज्ञान पूर्णपणे व्यर्थ ठरते आणि ज्या प्रपंचाला (संसाराला) आपण सत्य मानतो, त्याचा मनातील भास नाहीसा होतो, तोच खरा 'सद्भाव' किंवा परमात्म्याचा अनुभव होय. ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर अंधार उरत नाही, त्याप्रमाणे हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर केवळ शुद्ध चैतन्य उरते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा अफवा किंवा चुकीच्या माहितीमुळे (अज्ञानामुळे) दुःखी होतो. जेव्हा आपल्याला सत्य समजते, तेव्हा तो भीतीचा 'प्रपंच' संपतो. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरणे हे अज्ञान आहे, पण प्रकाशात ती दोरीच आहे हे कळणे म्हणजे सत्याचा अनुभव घेणे होय.

ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या आत्मज्ञानाचे लक्षण आणि ते अज्ञानाचा नाश कसे करते, हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचा गाभा समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्म (स्वधर्म) कधीही टाळू नये. ते कर्म केवळ एक ओझे किंवा सक्ती म्हणून न करता, अत्यंत प्रेमाने आणि निष्ठेने करावे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य निस्वार्थ भावनेने आणि ईश्वराप्रती प्रेमाने करतो, तेव्हा तेच कर्म बंधनाचे कारण न ठरता आपल्याला 'परम पुरुषार्था'कडे म्हणजेच मोक्षाकडे घेऊन जाते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील फळाची आसक्ती सोडून ते आनंदाने करणे हाच खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली कामे (जसे की अभ्यास किंवा नोकरी) कंटाळा न करता आनंदाने केली पाहिजेत. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यास हा केवळ गुणांसाठी न करता, विषयावरील प्रेमापोटी केला तर त्याला ज्ञान आणि यश दोन्ही सहज प्राप्त होतात.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्तव्याचे पालन प्रेमाने करण्याचा सल्ला देतात.