🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाचे अत्यंत घातक स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याच्या जीवनात संशयासारखा दुसरा कोणताही मोठा शत्रू किंवा पाप नाही. संशय हा केवळ मनाचा एक विचार नसून तो आत्मविनाशाकडे नेणारा मार्ग आहे. ज्याप्रमाणे एखादा रोग शरीराला आतून पोखरतो, त्याप्रमाणे संशय माणसाची बुद्धी, श्रद्धा आणि आत्मविश्वास नष्ट करतो. साधकाच्या प्रगतीमधील हा सर्वात मोठा अडथळा आहे, कारण संशयी माणसाला ना या लोकात सुख मिळते, ना परलोकात.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही ध्येय गाठताना स्वतःच्या क्षमतेवर संशय घेऊ नका. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेचा अभ्यास पूर्ण केला असेल, पण ऐन वेळी स्वतःवर संशय घेतला, तर तो गोंधळून जाऊन सोपी उत्तरेही विसरू शकतो. म्हणून संशय सोडून आत्मविश्वासाने कृती करावी.

ज्ञानाच्या मार्गावर श्रद्धा किती महत्त्वाची आहे आणि संशय हा कसा विनाशाला कारणीभूत ठरतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निस्वार्थ कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) अत्यंत निष्ठेने पार पाडले पाहिजे. हे कर्म करताना मनाचा जो 'मी करतो' हा अहंकार (कर्तेपणाचा भाव) किंवा 'मला काय मिळेल' ही फळाची अपेक्षा असते, तिला 'मनोधर्म' म्हटले आहे. हा मनोधर्म त्यागून जेव्हा आपण कर्म करतो, तेव्हाच ते कर्म आपल्याला बंधनात न टाकता मोक्षाकडे नेते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील आसक्तीचा त्याग करणे महत्त्वाचे आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' या चिंतेत वेळ घालवण्यापेक्षा, केवळ विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निस्वार्थपणे कर्तव्य बजावण्याचा आणि कर्मातील फळाची आशा सोडण्याचा उपदेश करत आहेत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अवस्थेचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे पौर्णिमेचा चंद्र आपल्या सोळा कलांनी पूर्ण असतो आणि त्याला कशाचीही उणीव भासत नाही, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुष सर्व भौतिक इच्छांपासून मुक्त झालेला असतो. त्याच्या अंतःकरणात आत्मसुखाचा पूर्ण प्रकाश असल्यामुळे तो कोणत्याही परिस्थितीत ढळत नाही आणि सदैव तृप्त राहतो.

दैनंदिन जीवनात सतत नवीन वस्तूंच्या मागे धावण्यापेक्षा, आपल्याकडे जे आहे त्यात समाधान मानल्यास आपल्याला मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत प्रामाणिक प्रयत्न केल्यावर मिळणाऱ्या निकालात समाधानी राहणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याच्या पूर्णत्वाचे वर्णन करत आहेत.