🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' (योग्य) आणि 'विहित' (शास्त्राने नेमून दिलेले) कर्तव्यच केले पाहिजे. हे कर्म करताना मनात कोणत्याही फळाची हाव किंवा आशा न ठेवता ते अत्यंत निष्ठेने आणि कौशल्याने पार पाडावे. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडून केवळ कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही, तर मोक्षाकडे नेते.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची किंवा गुणांची सतत चिंता न करता, केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करून आपले कर्तव्य चोख बजावावे. उदाहरणार्थ, गणिताचा सराव करताना तो केवळ मार्क मिळवण्यासाठी न करता, विषय समजून घेण्यासाठी करावा.

ज्ञानेश्वरीच्या तिसऱ्या अध्यायात ज्ञानेश्वर महाराज भगवान श्रीकृष्णांच्या निष्काम कर्मयोगाच्या शिकवणीचे रसाळ वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला (आणि पर्यायाने मानवाला) कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने गोंधळून न जाता आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित कर्म' म्हणजेच स्वधर्म ओळखला पाहिजे. जे कर्म नैतिकदृष्ट्या शुद्ध आहे आणि ज्याचे आचरण केल्याने समाजाचे व स्वतःचे कल्याण होते, त्यालाच 'सद्धर्म' म्हटले आहे. असे कर्म करताना फळाची अपेक्षा न ठेवता, आपले संपूर्ण चित्त त्या कामात ओतून, अत्यंत एकाग्रतेने ते पूर्ण करावे. मनाची ही एकाग्रता कर्माला भक्तीचे स्वरूप देते.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ गुण मिळवण्यासाठी न करता, आपले कर्तव्य समजून आणि विषयावर लक्ष केंद्रित करून करावा. उदाहरण: गणिताचा सराव करताना मोबाईल किंवा इतर विचारांकडे लक्ष न देता केवळ गणितावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे 'मन लावून उचित कर्म' करणे होय.

निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगताना, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला त्याचे विहित कर्तव्य एकाग्रतेने पार पाडण्याचा उपदेश करत आहेत.

या ओवीत अर्जुन आपली मानसिक स्थिती श्रीकृष्णासमोर मांडत आहे. त्याला युद्धाचे परिणाम आणि आपले कर्तव्य माहित आहे, परंतु 'स्वकीय' लोकांबद्दलच्या मोहामुळे त्याचे मन विचलित झाले आहे. ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात की, अर्जुनाला सत्य माहित असूनही भावनेचा पगडा त्याच्या विवेकावर भारी पडला आहे. हे केवळ अज्ञान नसून भावनेचा अतिरेक आहे, जो मनुष्याला कर्तव्यापासून परावृत्त करतो.

जेव्हा आपल्याला काय बरोबर आहे हे माहित असते, पण भावनांमुळे आपण गोंधळून जातो, तेव्हा आपण आपल्या कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे. उदाहरण: एखाद्या मित्राने चूक केली असताना त्याला टोकणे कठीण जाते, पण सत्यासाठी ते गरजेचे असते.

कुरुक्षेत्रावर आपल्या नातेवाईकांना पाहून अर्जुनाच्या मनात निर्माण झालेला मोह आणि त्यामुळे झालेली त्याची व्याकुळता तो श्रीकृष्णाला सांगत आहे.