🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे शुद्ध स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जरी शरीर, इंद्रिये आणि बुद्धी विविध कर्मे करत असली, तरी आत्मा हा स्वतः काहीही करत नाही. तो केवळ साक्षी असतो. हे 'अकर्तृत्व' (न करण्याचे तत्व) आत्म्याच्या मूळ स्वभावातच आहे. ज्याप्रमाणे सूर्य प्रकाश देतो पण तो कर्मात अडकत नाही, त्याप्रमाणे आत्मा कर्मांपासून अलिप्त असतो. हे ज्ञान प्राप्त होणे म्हणजेच मोक्षाच्या मार्गावर चालणे होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे केले' असा अहंकार न बाळगता, आपण केवळ एक माध्यम आहोत ही भावना ठेवावी. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळाल्यावर केवळ स्वतःच्या कष्टाचा गर्व न करता, मिळालेली बुद्धी आणि परिस्थिती ही ईश्वरी देणगी आहे असे मानल्यास मन शांत राहते.

शरीराद्वारे होणाऱ्या कर्मांच्या पलीकडे आत्मा कसा अकर्ता आहे, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मनातील भाव व्यक्त करतात. कुरुक्षेत्रावर युद्ध सुरू होण्यापूर्वी अर्जुन श्रीकृष्णाला विनंती करतो की, माझा रथ दोन्ही सैन्यांच्या अगदी मध्यभागी नेऊन उभा कर. अर्जुनाला हे पाहायचे होते की आपल्याशी युद्ध करण्यासाठी कोण कोण योद्धे सज्ज झाले आहेत. हे केवळ युद्धाचे निरीक्षण नसून, एका मोठ्या संघर्षापूर्वीची मानसिक तयारी आहे. ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी अर्जुनाच्या वीरवृत्तीचे आणि श्रीकृष्णावरील त्याच्या अढळ विश्वासाचे दर्शन घडवते.

कोणतेही मोठे काम किंवा आव्हान स्वीकारण्यापूर्वी परिस्थितीचे पूर्णपणे निरीक्षण करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या स्पर्धेत उतरण्यापूर्वी आपल्या प्रतिस्पर्ध्यांची ताकद आणि आपली तयारी यांचा अंदाज घेणे यशासाठी महत्त्वाचे ठरते.

कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर युद्ध सुरू होण्यापूर्वी अर्जुन श्रीकृष्णाला आपला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी नेण्याची विनंती करतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या अंतिम अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा साधक आपल्या मनातील सर्व वासना आणि अहंकाराचा पूर्णपणे त्याग करतो, तेव्हा त्याला एक 'नि:सीम' म्हणजे सीमा नसलेली शांती मिळते. ही शांती केवळ तात्पुरती नसते, तर ती मनाचा स्थायी भाव (मनोधर्म) बनते. अशा स्थितीत पोहोचलेली व्यक्ती आणि परब्रह्म यांच्यात कोणताही फरक उरत नाही. तो स्वतःच ब्रह्मरूप होतो. ज्याप्रमाणे नदी सागराला मिळाल्यावर सागरच होते, तसाच हा ज्ञानी पुरुष स्वतःच परब्रह्म होऊन त्या आनंदाचा अनुभव घेतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण कोणतेही काम 'मी केले' असा अहंकार न ठेवता आणि फळाची अपेक्षा न करता करतो, तेव्हा आपल्याला खरी मनःशांती मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचे प्रदर्शन न करणे हीच खरी नि:स्वार्थी वृत्ती आहे.

हा श्लोक 'ब्राह्मी स्थिती'चे वर्णन करतो, जिथे साधक सर्व द्वैत सोडून परमात्म्याशी एकरूप होतो.