🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्या साधकाला बाह्य विषयांच्या सुखाची गरज उरलेली नाही, जो आपल्या अंतरात्म्यातच पूर्ण समाधान मानतो, तोच खरा योगी आहे. अशा व्यक्तीला बाह्य जगातील प्रकाश किंवा आनंदाची ओढ नसते, कारण त्याच्या आत ज्ञानाचा दिवा पेटलेला असतो. असा पुरुष देहधारी असूनही ब्रह्माशी एकरूप झालेला असतो, म्हणजेच त्याला मोक्ष प्राप्त होतो. हे सुख शाश्वत असते कारण ते कशावरही अवलंबून नसते.

आपल्याला आनंद मिळवण्यासाठी बाहेरच्या वस्तूंवर (उदा. मोबाईल, खेळणी) अवलंबून राहण्याऐवजी, शांत बसून स्वतःच्या मनात चांगले विचार आणून आनंदी राहण्याचा प्रयत्न करावा. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता, स्वतःच्या मेहनतीवर विश्वास ठेवून शांत राहणे.

भगवान श्रीकृष्ण अंतरात्म्यात सुख शोधणाऱ्या योग्याचे लक्षण आणि त्याची गती सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे संन्यासाची अत्यंत सूक्ष्म व्याख्या स्पष्ट करतात. सामान्यतः लोक कर्म सोडण्याला संन्यास समजतात, पण महाराज म्हणतात की कर्म करणे हा मानवी स्वभाव आहे. जसे जमिनीत बीज पेरले की ते उगवतेच, तसे कर्म केले की त्याचे फळ मिळतेच. परंतु, जर कर्म अशा प्रकारे केले की त्याचे फळ आपल्याला संसारात किंवा अहंकारात अडकवणार नाही, तर ते कर्म असूनही अकर्म ठरते. फळाची आसक्ती सोडून आणि ईश्वरा अर्पण बुद्धीने कर्म करणे, हाच खरा संन्यास आहे. कर्माचा त्याग नव्हे, तर कर्माच्या फळाचा आणि कर्तेपणाच्या अहंकाराचा त्याग म्हणजे संन्यास होय.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मला काय मिळेल' या फळाची चिंता करण्यापेक्षा 'मी माझे काम किती प्रामाणिकपणे करतोय' यावर लक्ष देणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना त्या बदल्यात त्यानेही आपल्याला कधीतरी मदत करावी ही अपेक्षा न ठेवणे, हा या ओवीचा सराव आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला खऱ्या संन्यासाचे आणि निष्काम कर्माचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, संन्यास (सर्व कर्मांचा त्याग करून ज्ञानात स्थित होणे) आणि कर्मयोग (फलाची आशा न धरता कर्म करणे) हे दोन्ही मार्ग मुळात एकच आहेत. त्यांचे अंतिम साध्य किंवा फळ एकच आहे. परंतु, ज्यांच्याकडे आत्मज्ञानाचा अभाव आहे, त्यांना हे दोन मार्ग परस्परविरोधी किंवा भिन्न वाटतात. ज्ञानी पुरुषाला या दोन्ही मार्गांतील अद्वैत समजते, कारण दोन्ही मार्गांनी शेवटी एकाच परमात्म्याची प्राप्ती होते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा 'काम' आणि 'अध्यात्म' यांना वेगळे मानतो. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी अभ्यास करताना तो केवळ 'काम' समजतो आणि देवाची पूजा करणे हे 'अध्यात्म' समजतो. पण जर त्याने अभ्यासाकडेच आपली साधना म्हणून पाहिले, तर काम आणि अध्यात्म एकच होतात. हेच या ओवीचे व्यावहारिक शिक्षण आहे.

संन्यास आणि कर्मयोग या दोन्ही मार्गांचे अंतिम ध्येय एकच आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे सांगत आहेत.