🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाच्या अज्ञानावर भाष्य करतात. अर्जुन युद्धाच्या प्रसंगी मोहग्रस्त झाला आहे. श्रीकृष्ण त्याला विचारतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि जगाची नश्वरता हे मूलभूत सत्य तुला माहित नाही का? की तू ते जाणूनही या क्षणी विसरला आहेस? मृत्यू ही एक नैसर्गिक घटना असताना तू तिला 'अनुचित' किंवा 'अयोग्य' का मानतोस? हे अर्जुनाचे वैचारिक गोंधळ दूर करण्यासाठी विचारलेले प्रश्न आहेत.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात आपल्या तत्त्वांना विसरतो, तेव्हा स्वतःला हा प्रश्न विचारला पाहिजे की आपण आपले ज्ञान का विसरलो आहोत? उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर खचून न जाता, 'प्रयत्न करणे हेच आपल्या हातात आहे' हे सत्य आठवणे.

कुरुक्षेत्रावर युद्धाच्या वेळी अर्जुन मोहग्रस्त झाला असता श्रीकृष्ण त्याला त्याच्या ज्ञानाची आठवण करून देत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे मानवी मनाच्या अधःपतनाची पहिली पायरी स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादा मनुष्य इंद्रियांच्या विषयांचे (जसे की चव, रूप, शब्द) वारंवार चिंतन करतो, तेव्हा त्याच्या मनात त्या विषयांबद्दल 'संग' म्हणजे आसक्ती किंवा ओढ निर्माण होते. एकदा का ही आसक्ती जडली की, ती वस्तू मिळवण्यासाठी मनात तीव्र लालसा किंवा 'काम' (Desire) उत्पन्न होतो. हा श्लोक भगवद्गीतेतील 'ध्यायतो विषयान् पुंसः' या प्रसिद्ध श्लोकाचे मराठी ओवीतील निरूपण आहे.

जर आपल्याला अभ्यासात लक्ष केंद्रित करायचे असेल, तर मोबाईल किंवा खेळांच्या विचारांपासून दूर राहावे. कारण सतत विचार केल्याने त्यांची ओढ लागते आणि अभ्यासावरून लक्ष विचलित होते. मनावर ताबा मिळवण्यासाठी विचारांवर नियंत्रण ठेवणे आवश्यक आहे.

भगवद्गीतेच्या २.६२ श्लोकावर भाष्य करताना माउली विषयांच्या चिंतनातून आसक्ती आणि इच्छा कशी निर्माण होते हे सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाची (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा व्यक्तीची) अवस्था स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा गोड आणि रसाळ पदार्थ खाताना आपण त्याचा आनंद घेतो आणि तो टाकून देत नाही, त्याचप्रमाणे ज्या योग्याला आत्मज्ञानाचा आणि परमानंदाचा अनुभव आला आहे, तो बाह्य जगातील विषयांमध्ये (शब्द, स्पर्श, रूप इ.) अडकत नाही. त्याच्यासाठी हे विषय आता अपवित्र किंवा टाकाऊ ठरत नाहीत, तर तो त्यांच्या पलीकडे गेलेला असतो. त्याला आत्मसुखाची इतकी गोडी लागलेली असते की बाह्य प्रलोभने त्याला विचलित करू शकत नाहीत.

जेव्हा आपल्याला एखाद्या चांगल्या कामात किंवा अभ्यासात मनापासून आनंद मिळू लागतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीसारखी बाह्य प्रलोभने आपल्याला त्रास देऊ शकत नाहीत. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या खेळाडूला सरावात आनंद मिळत असेल, तर तो आरामाच्या मोहाकडे दुर्लक्ष करतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाच्या अंतर्मनाची अवस्था सांगत आहेत, जो आत्मसुखात पूर्णपणे मग्न झालेला असतो.