🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज येथे निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे सूर्याचे किरण समुद्राच्या किंवा नदीच्या पाण्यात शिरतात, पण ते पाणी किरणांना भिजवू शकत नाही, तसेच ज्ञानी माणसाची कर्मे त्याला संसाराच्या बंधनात अडकवू शकत नाहीत. तो कर्मात राहूनही कर्मापासून अलिप्त असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने करावे, 'मीच हे केले' असा अहंकार ठेवू नये. उदाहरणार्थ, एखादा खेळाडू जेव्हा संघासाठी खेळतो तेव्हा तो वैयक्तिक विक्रमापेक्षा खेळावर लक्ष केंद्रित करतो, ज्यामुळे तो दडपणाखाली येत नाही.

ज्ञानी पुरुष कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, हे स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज हे उदाहरण देतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याप्रमाणे कासव संकटकाळी आपले सर्व अवयव आपल्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक बाह्य विषयांच्या मोहातून आपली इंद्रिये पूर्णपणे काढून घेतो, त्याचीच बुद्धी स्थिर होते. केवळ बाह्यतः इंद्रिये रोखणे पुरेसे नाही, तर आत्मज्ञानाच्या बळावर ती अंतर्मुख करणे महत्त्वाचे आहे. असा पुरुष विषयांच्या अधीन न होता स्वतःच्या स्वरूपात मग्न असतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आवाजाकडे दुर्लक्ष करून मनाला एकाग्र करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे. इंद्रियांवर ताबा मिळवल्याने कामात यश मिळते.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना संत ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले पाय स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून परावृत्त करून स्वतःच्या नियंत्रणात ठेवतो, तोच खरा ज्ञानी होय. इंद्रिये ही चंचल असतात आणि ती मनाला विचलित करतात. परंतु, ज्याने अभ्यासाने आणि वैराग्याने ही इंद्रिये जिंकली आहेत, त्याचीच प्रज्ञा आत्मस्वरूपात स्थिर होते. यात कोणताही संशय (निभ्रांत) नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला राग येतो किंवा एखादी गोष्ट हवीहवीशी वाटते, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवणे म्हणजे इंद्रिये स्वाधीन करणे होय. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल किंवा खेळाचा मोह टाळून मनाला अभ्यासात स्थिर करणे हे या ओवीचे व्यावहारिक पालन आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की, ज्याची इंद्रिये त्याच्या ताब्यात असतात, त्याचीच बुद्धी स्थिर राहू शकते.