🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आदर्श कर्मयोग्याचे लक्षण सांगतात. जो मनुष्य कर्म करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार बाळगत नाही किंवा 'मला हे फळ मिळावे' असा कोणताही संकल्प मनात धरत नाही, त्याचे कर्म बंधनाला कारणीभूत ठरत नाही. त्याने कर्माच्या फळाची आसक्ती पूर्णपणे त्यागलेली असते. अशा व्यक्तीचे कर्म हे केवळ कर्तव्य भावनेने केलेले असते, त्यामुळे ते ज्ञानाच्या अग्नीत जळून शुद्ध झालेले असते.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मला पहिला नंबरच मिळाला पाहिजे' या दडपणाखाली न राहता, केवळ ज्ञान मिळवण्यासाठी आणि आपले कर्तव्य म्हणून मन लावून अभ्यास करावा. यामुळे तणाव कमी होतो आणि यश मिळण्याची शक्यता वाढते.

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील १९ व्या श्लोकावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज येथे निष्काम कर्मयोग्याचे वर्णन करत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्या अर्थी आत्मा हा अविनाशी आहे, त्या अर्थी तू मनात शोक धरण्याचे काहीच कारण नाही. शरीर हे नाशवंत आहे, परंतु त्यातील चैतन्य (आत्मा) हे कोणत्याही शस्त्राने किंवा काळाने नष्ट होऊ शकत नाही. अगदी सृष्टीचा लय (कल्पांत) झाला तरी आत्मतत्त्व अबाधित राहते. त्यामुळे 'मी मारणारा आहे' किंवा 'हे मरणार आहेत' हा तुझा भ्रम आहे, असे माउली सुचवत आहेत.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीच्या हानीची भीती वाटते किंवा आपण प्रिय व्यक्तीच्या विरहाने दुःखी होतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की मूळ चैतन्य कधीच संपत नाही. हे ज्ञान आपल्याला कठीण प्रसंगात मानसिक धैर्य देते.

युद्धाच्या प्रसंगी अर्जुनाचा मोह आणि शोक दूर करण्यासाठी ज्ञानेश्वर महाराज त्याला आत्म्याच्या अविनाशी स्वरूपाचा बोध करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्मसंन्यास (सांख्य मार्ग) आणि कर्मयोग हे दोन भिन्न मार्ग वाटले तरी त्यांचे अंतिम साध्य एकच आहे. संन्यासी ज्ञानाच्या बळावर ज्या मोक्षपदाला पोहोचतात, त्याच परमपदाला निष्काम कर्म करणारे योगीही पोहोचतात. या दोन्ही मार्गांच्या फळामध्ये कोणताही फरक नाही, हे सत्य अर्जुनाने अंतःकरणात ठसवावे असा उपदेश येथे केला आहे.

आपण कोणतेही काम करत असताना, ते काम फळाची अपेक्षा न ठेवता केल्यास आपल्याला मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ गुणांचा विचार न करता विषयाच्या ज्ञानासाठी अभ्यास केल्यास तणाव कमी होतो आणि यशही मिळते.

ज्ञानमार्ग आणि कर्ममार्ग या दोन्ही मार्गांचे अंतिम साध्य एकच आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.