🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (स्थिर बुद्धीच्या) अवस्थेचे सुंदर वर्णन करतात. पावसाळ्यात सर्व बाजूंनी नद्यांचे पाणी वेगाने समुद्रात येते, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो आपल्या गांभीर्यात स्थिर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्याचे मन आत्मस्वरूपात स्थिर झाले आहे, त्याच्यासमोर जगातील सर्व प्रलोभने किंवा विषय आले तरी त्याचे मन डळमळीत होत नाही. तो आपल्या आंतरिक शांतीमध्ये कायम स्थिर राहतो. केवळ असाच मनुष्य खरी शांती प्राप्त करू शकतो, जो वासनांच्या मागे धावत नाही.

दैनंदिन जीवनात आपल्यावर अनेक संकटे येतात किंवा अनेक प्रलोभने आपल्याला आकर्षित करतात. अशा वेळी समुद्रासारखे गंभीर आणि शांत राहून आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळो वा अपयश, दोन्ही स्थितीत मन शांत ठेवून पुढच्या वाटचालीचा विचार करणे.

स्थितप्रज्ञाची बुद्धी कशी अचल असते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'अकर्मा'ची स्थिती स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे एखादा कुशल कारागीर हत्याराचा वापर करूनच लोखंड कापतो किंवा लाकूड तासतो, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष कर्माचा त्याग न करता, ते कर्म ईश्वरार्पण बुद्धीने आणि फळाची आशा सोडून करतो. अशा प्रकारे कर्म करूनही तो कर्माच्या परिणामांपासून मुक्त राहतो. जेव्हा कर्मातील 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नष्ट होतो, तेव्हा ते कर्म बंधनकारक ठरत नाही, तर ते मोक्षाला कारणीभूत ठरते. हे सर्व त्या ज्ञानी पुरुषाच्या बाबतीत अत्यंत नैसर्गिकरीत्या (स्वभावतः) घडते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते काम आपले कर्तव्य समजून केल्यास आपल्याला मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी केवळ गुणांच्या मागे न लागता ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास केल्यास त्यांना अभ्यासाचे ओझे वाटत नाही आणि ते सहजपणे यशस्वी होतात.

ज्ञानी पुरुष कर्मात राहूनही कर्मापासून अलिप्त कसा राहतो आणि कर्माचा उपयोग करूनच कर्माचे बंधन कसे तोडतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, केवळ बाह्यतः विषयांचा त्याग करणे किंवा इंद्रियांना बळजबरीने रोखून धरणे पुरेसे नसते. जोपर्यंत मनातील विषयांची ओढ संपत नाही, तोपर्यंत केवळ शारीरिक दमन उपयोगाचे नसते. इंद्रियांना पूर्णपणे मारणे किंवा त्यांचा नैसर्गिक व्यापार थांबवणे अशक्य आहे. त्याऐवजी बुद्धी स्थिर करून विषयांवरील आसक्ती सोडणे महत्त्वाचे आहे. केवळ हट्टाने इंद्रिये दाबली तर ती पुन्हा उसळी मारून बाहेर येतात.

एखादी वाईट सवय सोडताना ती फक्त जबरदस्तीने बंद करण्यापेक्षा, त्या सवयीचे तोटे समजून घेऊन मनापासून ती सोडण्याचा प्रयत्न करावा. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल न वापरण्याचा हट्ट करण्यापेक्षा, अभ्यासाचे महत्त्व समजून घेतल्यास मोबाईलची ओढ आपोआप कमी होते.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियांचे दमन आणि विषयांचा त्याग यातील सूक्ष्म फरक ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.