←
शनिवार, 05 एप्रिल 2025
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 198

म्हणोनि कर्मे तरी कीजती । परि तीं कर्तेपणा न येती । जैसा सूर्य बिंबाच्या दीप्ती । न येईजे ॥

"Therefore, actions are performed, but they do not lead to the sense of doership; just as the sun is not affected by the radiance of its own disk."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
कीजती Verb
Kijati
केली जातात
Are performed
कर्तेपणा Noun
Kartepana
मी करतो ही भावना / अहंकार
Sense of doership
बिंबाच्या Noun
Bimbachya
सूर्याच्या गोलाच्या
Of the solar disk
दीप्ती Noun
Deepti
प्रकाश / तेज
Radiance / Light
न येईजे Verb
Na Yeije
येत नाही / स्पर्श करत नाही
Does not affect / Does not come

💡 अर्थ

म्हणून कर्मे तर केली जातात, पण त्या कर्मांचा 'मी करतो' असा अहंकार (कर्तेपणा) मनात येत नाही. जसे सूर्याच्या बिंबाला त्याच्या स्वतःच्या प्रकाशाचा कोणताही भार किंवा स्पर्श होत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत सुंदर विवेचन करतात. ते म्हणतात की, ज्ञानी पुरुष सर्व विहित कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हा कर्ता आहे' अशी भावना कधीच निर्माण होत नाही. ज्याप्रमाणे सूर्य संपूर्ण जगाला प्रकाशित करतो, पण त्या प्रकाश देण्याच्या क्रियेचा सूर्यावर कोणताही परिणाम होत नाही किंवा सूर्याला 'मी प्रकाश देतो' असा गर्व नसतो, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानी व्यक्ती कर्माच्या फळापासून आणि कर्तेपणाच्या अहंकारापासून मुक्त असते. ती केवळ ईश्वरी इच्छेचे साधन म्हणून कार्य करते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने सामना जिंकल्यावर त्याचे सर्व श्रेय स्वतःकडे न घेता ते सांघिक प्रयत्नांना देणे, हाच खरा कर्तेपणाचा त्याग आहे.

📌 संदर्भ

ज्ञानी पुरुष कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनात का अडकत नाही आणि त्याचा अहंकार कसा नष्ट झालेला असतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 152

म्हणोनि तूं झणीं । दुःख मानिसी मनीं । हें अज्ञान गा निर्गुणीं । न धरवे कीं ॥

"Therefore, do not let grief enter your mind; for such ignorance has no place in the realm of the Attributeless."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
झणीं Adverb
Jhani
कदापि / मुळीच
At all / Never
मानिसी Verb
Manisi
मानतोस / करतोस
Consider / Feel
अज्ञान Noun
Ajnyana
समज नसणे
Ignorance
निर्गुणीं Noun
Nirguna
गुणरहित आत्मस्वरूपात
In the attributeless soul
धरवे Verb
Dharave
टिकणे / राहणे
To sustain / To hold

💡 अर्थ

म्हणून तू मनात अजिबात दुःख करू नकोस. आत्म्याच्या बाबतीत असे दुःख करणे हे केवळ अज्ञान आहे, जे आत्मज्ञानासमोर टिकू शकत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, आत्मा हा 'निर्गुण' म्हणजे सर्व गुणांच्या पलीकडचा आणि अविनाशी आहे. जो कधी नष्ट होत नाही, त्याच्यासाठी शोक करणे हे केवळ अज्ञानाचे लक्षण आहे. जसा सूर्य आल्यावर अंधार टिकत नाही, तसे आत्मस्वरूपाचे ज्ञान झाल्यावर हे अज्ञानरूपी दुःख मनात राहू शकत नाही. त्यामुळे तू मोह सोडून विवेकाने वाग.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचे नुकसान होते, तेव्हा आपण खूप दुःखी होतो. अशा वेळी हे लक्षात ठेवावे की बाह्य परिस्थिती बदलत असते, पण आपला आत्मविश्वास ढळू देऊ नये. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आले तरी खचून न जाता, 'मी पुन्हा प्रयत्न करेन' हा विचार करणे म्हणजे अज्ञानावर मात करणे होय.

📌 संदर्भ

आत्मा हा शाश्वत आणि निर्गुण आहे, त्यामुळे त्याच्यासाठी शोक करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे, असे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 73

म्हणोनि बाह्य हे विषय । सांडूनि जे निःसंशय । अंतरीं होती स्थिर । आत्मरूपीं ॥ ७३ ॥

म्हणून बाह्य विषयांचा त्याग करून, जे निःसंशयपणे आपल्या अंतःकरणात आत्मस्वरूपी स्थिर होतात.

"Therefore, casting aside external objects, those who undoubtedly remain steady within the Self."

बाह्य Adjective
bahya
बाहेरील
External
विषय Noun
vishaya
इंद्रियांचे भोग
Objects of senses
सांडूनि Verb
sanduni
त्याग करून
Having abandoned
निःसंशय Adverb
nihsanshay
शंका नसलेले
Without doubt
स्थिर Adjective
sthir
अढळ
Steady
आत्मरूपीं Noun
atmarupi
स्वतःच्या स्वरूपात
In the form of Self

💡 अर्थ

म्हणून जे लोक बाहेरच्या विषयांचा (मोहाचा) त्याग करतात आणि मनात कोणतीही शंका न ठेवता आपल्या आत्म्यामध्ये स्थिर होतात, तेच खरे योगी होत.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मानवी मन नेहमी बाह्य जगातील विषयांकडे (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) धावत असते. जो साधक या बाह्य विषयांचा मोह पूर्णपणे सोडून देतो आणि बुद्धीने आत्मस्वरूपाचा विचार करतो, तोच स्थिर होतो. 'निःसंशय' होणे म्हणजे आत्मज्ञानाबद्दल कोणतीही शंका न उरणे. जेव्हा मन अंतर्मुख होते आणि स्वतःच्या स्वरूपात विसावते, तेव्हाच त्याला शाश्वत शांती मिळते. हेच संन्यासयोगाचे मर्म आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अभ्यास किंवा काम करताना मोबाईल, टीव्ही यांसारख्या बाह्य आकर्षणांकडे दुर्लक्ष करून स्वतःच्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

इंद्रियांच्या विषयांचा त्याग करून अंतर्यामी स्थिर होणाऱ्या योग्याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा