🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. जो मनुष्य आपल्या कर्माच्या फळाची आसक्ती (संग) पूर्णपणे त्यागून देतो, तोच खऱ्या अर्थाने 'नित्यतृप्त' म्हणजे सदैव समाधानी राहतो. अशा व्यक्तीला कर्माच्या परिणामांची किंवा बाह्य साधनांची अगतिकता (पांगु) उरत नाही. त्याचे सुख बाह्य गोष्टींवर अवलंबून नसल्यामुळे, तो कोणत्याही परिस्थितीत विचलित होत नाही आणि कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

एखाद्या स्पर्धेत भाग घेताना 'मला बक्षीस मिळेलच' या विचारापेक्षा 'मी माझे सर्वोत्तम प्रदर्शन करेन' यावर लक्ष देणे. यामुळे हरलो तरी दुःख होत नाही आणि जिंकलो तरी अहंकार येत नाही.

फळाची आशा सोडून कर्म करणाऱ्या स्थितप्रज्ञ व्यक्तीची लक्षणे सांगताना माउली ही ओवी म्हणतात.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज आत्मस्वरूपाचे वर्णन करतात. आत्मा हा अकर्ता आहे. जेव्हा मनुष्याला आत्मज्ञान होते, तेव्हा त्याच्यातील 'मी करतो' हा अहंकार (कर्तृत्व) आणि 'मी करून घेतो' (कारयितृत्व) ही भावना नष्ट होते. अशा स्थितीत केलेली क्रिया ही कर्म न ठरता केवळ एक नैसर्गिक व्यापार ठरते, ज्यामुळे व्यक्ती कर्माच्या फळाला बांधील राहत नाही. हेच खरे संन्यासयोगाचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे केले' असा अहंकार टाळावा. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत केल्यावर 'मी उपकार केले' असे न वाटता, ती आपली जबाबदारी होती असे मानल्यास मन शांत राहते आणि अहंकार वाढत नाही.

ज्ञानेश्वर महाराज आत्म्याच्या अकर्तेपणाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत, जिथे अहंकार नसल्यामुळे कर्माचे बंधन उरत नाही.

या ओवीमध्ये ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या संवादाचे वर्णन करतात. भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणतात की, आतापर्यंत मी तुला आत्मस्वरूपाचे ज्ञान सांख्य योगाच्या माध्यमातून दिले, जे तात्विक स्वरूपाचे होते. आता मी तुला 'बुद्धियोग' म्हणजेच समत्व बुद्धीने कर्म कसे करावे, याची व्यावहारिक लक्षणे सांगणार आहे. सांख्य योग हा सिद्धांतावर भर देतो, तर बुद्धियोग हा तो सिद्धांत आचरणात कसा आणावा हे शिकवतो. हा उपदेश अर्जुनाचा मोह दूर करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

जेव्हा आपण एखादी गोष्ट शिकतो, तेव्हा प्रथम त्याची माहिती (Theory) घेतो आणि नंतर ती कृतीत (Practical) आणतो. उदा. परीक्षेत केवळ पुस्तकी ज्ञान असून चालत नाही, तर ते उत्तरपत्रिकेत योग्य प्रकारे मांडण्याची कला (बुद्धियोग) अवगत असावी लागते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे तात्विक विवेचन सांगून झाल्यावर आता ते ज्ञान व्यवहारात कसे आणावे (बुद्धियोग), याकडे वळत आहेत.