←
शुक्रवार, 28 मार्च 2025
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 182

म्हणोनि समर्थें जे जे कीजे। तें तें लोकीं प्रमाण मानिजे। आणि येरेंही तेचि अनुष्ठिजे। सामान्येंसीं॥

"Therefore, whatever a great person does, that is accepted as a standard by the world; and others, including common people, follow the same practice."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
समर्थें Noun
Samarthēṃ
सामर्थ्यवान किंवा थोर व्यक्तीने
By the powerful or great person
प्रमाण Noun
Pramāṇa
आदर्श किंवा मानक
Standard or Authority
अनुष्ठिजे Verb
Anuṣṭhijē
आचरण करावे किंवा पाळावे
Should be practiced or followed
सामान्येंसीं Noun
Sāmānyēṃsīṃ
सामान्य लोकांकडून
By common people

💡 अर्थ

इसलिए श्रेष्ठ पुरुष जो-जो आचरण करता है, संसार उसी को प्रमाण मानता है और सामान्य लोग भी उसी का अनुसरण करते हैं।

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्मयोगाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक तत्त्व मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक श्रेष्ठ स्थानी आहेत किंवा ज्यांच्याकडे ज्ञान आणि शक्ती आहे, त्यांच्या आचरणाकडे संपूर्ण समाजाचे लक्ष असते. अशा व्यक्तींनी केलेले कोणतेही कार्य हे लोकांसाठी एक नियम किंवा आदर्श बनून जाते. सामान्य जनता स्वतःचा वेगळा विचार न करता या थोर व्यक्तींच्या पावलावर पाऊल ठेवून चालते. जर ज्ञानी माणसाने कर्म करणे सोडून दिले, तर सामान्य लोकही आळशी होतील. म्हणून, समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी समर्थ व्यक्तींनी आपले कर्तव्य चोख बजावणे आवश्यक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

एखाद्या कुटुंबात जर वडीलधारी माणसे शिस्तीने आणि प्रेमाने वागत असतील, तर मुलेही आपोआप तसेच वागायला शिकतात. नेत्याने नेहमी स्वतः कृती करून आदर्श घालून दिला पाहिजे.

📌 संदर्भ

ज्ञानी पुरुषाने आपले कर्तव्य का पार पाडले पाहिजे आणि त्याचा समाजावर काय परिणाम होतो, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 270

जैसा समुद्रु भरला । तरी न सांडि आपली वेला । तैसा क्षोभु न पावे क्षोभला । कामेसीं जो ॥

"As the ocean, though full, does not leave its shore, so he who is not agitated even when moved by desire is steady."

समुद्रु Noun
Samudru
सागर
Ocean
वेला Noun
Vela
मर्यादा किंवा किनारा
Boundary or Shore
क्षोभु Noun
Kshobhu
खळबळ किंवा विचलन
Agitation or Disturbance
सांडि Verb
Sandi
सोडणे
To abandon or leave
कामेसीं Noun
Kamesi
कामवासनेने
By desires

💡 अर्थ

जिस प्रकार समुद्र पूरी तरह भरा होने पर भी अपनी मर्यादा नहीं छोड़ता, उसी प्रकार जिसके मन में कामनाएँ उत्पन्न होने पर भी जो विचलित नहीं होता, वही स्थितप्रज्ञ है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाची तुलना समुद्राशी करतात. पावसाळ्यात अनेक नद्यांचे पाणी समुद्रात येऊन मिळते, तरीही समुद्र आपली मर्यादा (किनारा) ओलांडत नाही. तो शांतच राहतो. त्याचप्रमाणे, ज्या पुरुषाच्या अंतःकरणात बाह्य विषयांच्या इच्छा किंवा कामवासना उत्पन्न झाल्या तरी त्याचे मन विचलित होत नाही आणि तो आपल्या आत्मस्वरूपाच्या मर्यादेत स्थिर राहतो, तोच खरा ज्ञानी होय. बाह्य परिस्थितीचा त्याच्या आंतरिक शांतीवर कोणताही परिणाम होत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपल्या मनात एखादी गोष्ट मिळवण्याची तीव्र इच्छा किंवा मोह निर्माण होतो, तेव्हा स्वतःच्या तत्त्वांशी प्रामाणिक राहून शांत राहणे. उदाहरण: सोशल मीडियाच्या मोहात न पडता विद्यार्थ्यांनी आपल्या अभ्यासाच्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे.

📌 संदर्भ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन स्थितप्रज्ञाची (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीची) लक्षणे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 361

जैसा जळचरांचां मेळा । जळीं न भिजे अवलीळा । तैसा संसारीं हा निखळा । संचरतु असे ॥

"As the assembly of aquatic creatures does not get wet in the water effortlessly, so does this pure one move in the world."

जळचरांचां Noun
Jaḷacarāñcāṃ
पाण्यात राहणाऱ्या प्राण्यांचा
of aquatic creatures
मेळा Noun
Meḷā
समूह किंवा समुदाय
gathering or group
न भिजे Verb
Na bhije
भिजत नाही
does not get wet
अवलीळा Adverb
Avalīḷā
सहजपणे किंवा लीलेने
effortlessly
निखळा Adjective
Nikhaḷā
शुद्ध किंवा केवळ
pure or entirely
संचरतु Verb
Saṃcaratu
वावरतो किंवा संचार करतो
moves or wanders

💡 अर्थ

जैसे जलचर प्राणियों का समूह जल में रहकर भी सहज ही गीला नहीं होता, वैसे ही यह स्थितप्रज्ञ पुरुष संसार में रहकर भी उससे पूर्णतः अलिप्त रहता है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाच्या अलिप्ततेचे (Detachment) अत्यंत मार्मिक उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे जलचर प्राणी अहोरात्र पाण्यातच राहतात, पण त्यांच्या शरीराला पाणी चिकटत नाही किंवा ते पाण्याने भिजून कुजत नाहीत, अगदी त्याचप्रमाणे ज्याचे ज्ञान स्थिर झाले आहे असा पुरुष संसारात सर्व व्यवहार करतो. तो लोकांशी बोलतो, कार्ये करतो, पण संसारातील माया, मोह, राग किंवा द्वेष त्याला स्पर्श करू शकत नाहीत. त्याचे अंत:करण आत्मस्वरूपात स्थिर असल्याने तो जगाच्या द्वैतापासून मुक्त राहून संसारात वावरतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना आपण कामात पूर्णपणे लक्ष द्यावे, पण त्या कामाच्या परिणामात किंवा फळात इतके अडकू नये की त्यामुळे आपल्याला मानसिक त्रास होईल. उदाहरणार्थ, ऑफिसमधील राजकारणात किंवा वादात राहूनही आपले मन शांत ठेवणे म्हणजे संसारात असूनही अलिप्त राहणे होय.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञ पुरुष संसारात कसा वागतो आणि तो संसाराच्या मोहापासून कसा दूर राहतो, हे स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज हे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा