←
शुक्रवार, 28 मार्च 2025
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 136

तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥

म्हणोनि तूं आतां । झकविली सांडीं चिंता । उठीं वेगीं पंडुसुता । धनुष्य घेईं ॥ १३६ ॥

"Therefore, now, cast away this deluded anxiety; rise quickly, O son of Pandu, and take up the bow."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
झकविली Adjective
Zhakavili
व्यर्थ किंवा चुकीची
Deluded or vain
सांडीं Verb
Sandi
त्याग कर किंवा सोडून दे
Discard or give up
चिंता Noun
Chinta
काळजी
Anxiety or worry
वेगीं Adverb
Vegi
त्वरेने किंवा लवकर
Quickly
पंडुसुता Noun
Pandusuta
पांडूचा मुलगा (अर्जुन)
Son of Pandu
धनुष्य Noun
Dhanushya
कोदंड
Bow

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, आता तू ही व्यर्थ चिंता सोडून दे. हे पांडुपुत्रा, लवकर उठ आणि तुझे धनुष्य हातात घे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत श्रीज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून उपदेश करत आहेत. जेव्हा अर्जुन मोहाने ग्रासलेला होता आणि युद्ध करण्यास नकार देत होता, तेव्हा श्रीकृष्ण त्याला कर्तव्याची जाणीव करून देतात. 'झकविली' म्हणजे अज्ञानामुळे निर्माण झालेली चुकीची चिंता. संत ज्ञानेश्वर सांगतात की, शोक करणे हे शूराचे लक्षण नाही. आत्मज्ञानाचा विचार केल्यावर ही चिंता फोल ठरते, म्हणून कर्मासाठी सज्ज होणे हाच एकमेव मार्ग आहे. येथे 'पंडुसुता' असे संबोधून अर्जुनाला त्याच्या क्षत्रिय कुळाची आणि पराक्रमाची आठवण करून दिली आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात घाबरून जातो किंवा निर्णय घेऊ शकत नाही, तेव्हा रडत न बसता धैर्याने उभे राहून आपले कर्तव्य पार पाडले पाहिजे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या भीतीने अभ्यास सोडण्याऐवजी 'उठीं वेगीं' या उक्तीप्रमाणे प्रत्यक्ष अभ्यासाला सुरुवात करणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मोह आणि शोक सोडून युद्धासाठी सज्ज होण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 308

म्हणौनि विषयांचेनि नांवें । जरी कानीं पडेल स्वभावें । तरी संकल्पाचेनि पालवे । शिवों नेंदावें ॥ ३०८ ॥

"Therefore, even if the names of sense-objects happen to fall on the ears naturally, one should not let them be touched by the hem of mental resolve."

विषयांचेनि Noun
vishayancheni
विषयांच्या (इंद्रिय भोगांच्या)
of sense objects
स्वभावें Adverb
swabhave
सहजपणे / नैसर्गिकरित्या
naturally / spontaneously
संकल्पाचेनि Noun
sankalpacheni
विचारांच्या किंवा इच्छेच्या
of thought or intent
पालवे Noun
palave
पदराने किंवा स्पर्शाने
by the edge or touch
शिवों Verb
shivo
स्पर्श करणे
to touch
नेंदावें Verb
nendave
देऊ नये
should not allow

💡 अर्थ

म्हणून विषयांचे नाव जरी सहजपणे कानावर पडले, तरी मनामध्ये त्याबद्दल कोणताही विचार किंवा संकल्प येऊ देऊ नये.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे सूक्ष्म तत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, बाह्य जगातील विषयांची (भोगवस्तूंची) चर्चा किंवा नाव जरी सहजपणे आपल्या कानावर पडले, तरी साधकाने सावध राहिले पाहिजे. मनामध्ये त्या विषयाचा 'संकल्प' म्हणजे त्याबद्दलचे चिंतन किंवा तो मिळवण्याची इच्छा निर्माण होऊ देऊ नये. जर आपण त्या विचाराला मनात थारा दिला, तर तो विचार हळूहळू आसक्तीत बदलतो आणि बुद्धीला भ्रष्ट करतो. म्हणून विषयांच्या केवळ स्मरणापासूनही मनाला अलिप्त ठेवणे आवश्यक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण जाहिराती किंवा इतरांचे विलासी जीवन पाहतो, तेव्हा त्या गोष्टींचा मोह मनात घर करू नये म्हणून लगेच आपले लक्ष विधायक कामाकडे वळवणे, हे या ओवीचे पालन ठरेल.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, विषयांच्या चिंतनातून बुद्धीचा नाश कसा होतो हे स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज हा उपदेश करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 76

म्हणोनि बाह्य हे विषय । सांडूनि जे निःसंशय । अंतरीं होती तन्मय । आत्मरूपीं ॥ ७६ ॥

"Therefore, renouncing these external objects, those who without doubt become absorbed in the Self within."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
बाह्य Adjective
Bahya
बाहेरील
External
विषय Noun
Vishaya
इंद्रियसुख
Sense objects
सांडूनि Verb
Sanduni
सोडून
Renouncing
निःसंशय Adverb
Nihsanshay
शंका नसलेले
Without doubt
तन्मय Adjective
Tanmay
एकरूप
Absorbed
आत्मरूपीं Noun
Atmarupi
आत्मस्वरूपात
In the Self

💡 अर्थ

म्हणून जे लोक बाहेरील विषयांचा (इंद्रियसुखांचा) त्याग करून, मनात कोणतीही शंका न ठेवता, आपल्या अंतरात्म्यात पूर्णपणे मग्न होतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जो साधक बाह्य जगातील इंद्रियसुखांचा (विषयांचा) मोह सोडून देतो आणि संशयरहित होऊन आपल्या अंतःकरणात आत्मस्वरूपाशी एकरूप होतो, तोच खरा योगी. बाह्य विषयांचे आकर्षण हे मनाला विचलित करते. जेव्हा मन आत वळते, तेव्हा त्याला शाश्वत आनंदाची प्राप्ती होते. ही अवस्था प्राप्त करण्यासाठी वैराग्य आणि दृढ निश्चय आवश्यक आहे. आत्मरूपी तन्मय होणे म्हणजे स्वतःच्या मूळ स्वरूपाचा शोध घेणे होय.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, आपण मोबाईल किंवा टीव्ही सारख्या बाह्य गोष्टींमध्ये जास्त वेळ घालवण्याऐवजी, थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या विचारांचे निरीक्षण केले पाहिजे. उदाहरण: अभ्यासाला बसताना फोन बाजूला ठेवून एकाग्र होणे.

📌 संदर्भ

इंद्रियविषयांचा त्याग करून आत्मस्वरूपात मग्न होणाऱ्या योग्याचे वर्णन येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा