🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला संसाराचे वास्तव स्वरूप समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, हा संसार मुळातच दुःखाचे घर आहे. ज्याप्रमाणे अग्नीपासून थंडावा मिळणे अशक्य आहे, त्याप्रमाणे या नश्वर जगातील भौतिक सुखांपासून शाश्वत आनंद मिळणे अशक्य आहे. इंद्रियांना वाटणारे क्षणिक सुख हे शेवटी दुःखातच रूपांतरित होते. म्हणून विवेकी माणसाने या जगाच्या मोहात न पडता आत्मज्ञानाचा मार्ग शोधला पाहिजे.

जेव्हा आपल्याला जीवनात अपयश येते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की संसार हा स्वभावतःच असा आहे. हे समजल्यास आपण दुःखात खचून न जाता धैर्याने पुढे जाऊ शकतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यास रडत न बसता, हे जग संघर्षाचे आहे हे ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

भगवद्गीतेवरील भाष्यात, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला संसाराचे नश्वर आणि दुःखमय स्वरूप समजावून सांगत आहेत जेणेकरून त्याला वैराग्य प्राप्त व्हावे.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज कर्मातील अकर्म समजून सांगण्यासाठी एक सुंदर दृष्टांत देतात. जेव्हा एखादा मनुष्य नावेमध्ये बसून प्रवास करतो, तेव्हा तो स्वतः हालचाल करत नसतो, तो स्थिर असतो. परंतु नावेच्या गतीमुळे त्याला असे वाटते की काठावरील झाडे किंवा डोंगर वेगाने मागे धावत आहेत. त्याचप्रमाणे, जो ज्ञानी पुरुष असतो, त्याला हे समजते की शरीर, इंद्रिये आणि बुद्धी ही नावेप्रमाणे कर्मे करत आहेत, परंतु आपला आत्मा (स्वयं) हा त्या कर्मांपासून अलिप्त आणि स्थिर आहे. अज्ञानी माणसाला मात्र आत्म्यावर कर्माचा आरोप झाल्यासारखा वाटतो.

दैनंदिन जीवनात आपण जेव्हा रेल्वेने प्रवास करतो, तेव्हा आपल्याला बाहेरची झाडे धावताना दिसतात, पण प्रत्यक्षात आपण आणि रेल्वे पुढे जात असतो. यावरून हे शिकावे की बाह्य परिस्थिती कितीही बदलली तरी आपले मन स्थिर ठेवणे शक्य आहे.

कर्मातील अकर्म आणि अकर्मातील कर्म यातील सूक्ष्म फरक स्पष्ट करण्यासाठी ज्ञानेश्वर महाराज नावेचे उदाहरण देत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या या पहिल्या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज गणेशाला वंदन करतात. येथे गणेश म्हणजे केवळ एक देव नसून ते 'शब्दब्रह्म' किंवा 'परब्रह्म' आहेत. 'आद्या' म्हणजे जो सर्वांच्या आधी अस्तित्वात आहे. 'वेदप्रतिपाद्या' म्हणजे ज्याचे खरे स्वरूप केवळ वेदांच्या अभ्यासातून समजते. 'स्वसंवेद्या' म्हणजे ज्याला बाह्य साधनांनी नाही, तर केवळ स्वतःच्या अनुभवानेच ओळखता येते. ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की हा गणेश म्हणजेच आपले 'आत्मरूप' आहे.

कोणतेही नवीन आणि मंगल कार्य सुरू करताना ईश्वराचे किंवा आपल्या अंतरात्म्याचे स्मरण करावे. उदाहरण: परीक्षेला जाताना किंवा नवीन व्यवसायाची सुरुवात करताना शांत चित्ताने स्वतःवर विश्वास ठेवून सुरुवात करणे.

ज्ञानेश्वरीच्या प्रारंभी संत ज्ञानेश्वर महाराज गणेशाला (परब्रह्माला) वंदन करून ग्रंथाची मंगल सुरुवात करत आहेत.