←
सोमवार, 24 मार्च 2025
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 116

म्हणोनि उचित जे कर्म । तेंचि आचरावे सधर्म । जेणें पाविजे परम । पुरुषार्थु तो ॥ ११६ ॥

"Therefore, perform that action which is appropriate and righteous; for by such action, the supreme goal of life is attained."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchit
योग्य / विहित
Proper / Appropriate
आचरावे Verb
Acharave
आचरण करावे
Should practice / perform
सधर्म Adverb
Sadharma
धर्माला धरून / कर्तव्य भावनेने
Righteously / According to duty
परम Adjective
Param
सर्वोच्च / श्रेष्ठ
Supreme / Highest
पुरुषार्थु Noun
Purusharthu
जीवनाचे अंतिम ध्येय (मोक्ष)
The ultimate goal of human life

💡 अर्थ

इसलिए जो उचित और शास्त्रसम्मत कर्म है, वही धर्म के अनुसार करना चाहिए। जिस कर्म के आचरण से परम पुरुषार्थ (मोक्ष) की प्राप्ति होती है, वही श्रेष्ठ है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वैराचाराने वागू नये. आपल्या वाट्याला आलेले, समाजाला आणि धर्माला मान्य असलेले जे 'उचित' कर्म आहे, तेच निष्ठेने पार पाडावे. जेव्हा माणूस फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य (सधर्म) करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही, उलट त्याला जीवनाचे अंतिम ध्येय म्हणजेच 'परम पुरुषार्थ' (मोक्ष) मिळवून देते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील आसक्तीचा त्याग करणे महत्त्वाचे आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी केवळ परीक्षेतील गुणांसाठी न वाचता, ज्ञान मिळवणे हे आपले 'उचित कर्म' समजून अभ्यास करावा. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य प्रामाणिकपणे पार पाडतो, तेव्हा यश आपोआप मिळते.

📌 संदर्भ

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला आपले विहित कर्तव्य धर्मानुसार पार पाडण्याची आवश्यकता स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 51

म्हणोनि बाह्य हे विषय । सांडूनि जे निःसंशय । अंतरीं सुख अतिशय । भोगिती पैं ॥

"Therefore, renouncing these external objects, those who undoubtedly enjoy extreme bliss within themselves."

बाह्य Adjective
Bahya
बाहेरील
External
विषय Noun
Vishaya
इंद्रियांचे भोग
Sensory objects
सांडूनि Verb
Sanduni
त्याग करून
Renouncing
निःसंशय Adverb
Nihsanshaya
शंका न ठेवता
Without doubt
अंतरीं Noun
Antari
मनामध्ये
Within the self
अतिशय Adjective
Atishaya
खूप जास्त
Extreme

💡 अर्थ

इसलिए जो लोग बाहरी विषयों का त्याग करके, बिना किसी संदेह के अपने भीतर ही परम सुख का अनुभव करते हैं, वे ही वास्तविक सुख भोगते हैं।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मानवी इंद्रिये नेहमी बाह्य जगातील विषयांकडे (जसे की चव, स्पर्श, दृश्य) धावत असतात. परंतु हे बाह्य सुख क्षणभंगुर आणि विनाशी असते. जो साधक या बाह्य विषयांवरील आपली आसक्ती पूर्णपणे सोडून देतो, तो अंतर्मुख होतो. जेव्हा चित्त स्थिर होते, तेव्हा त्याला स्वतःच्या आत्म्यामध्ये अशा सुखाचा अनुभव येतो ज्याला कशाचीही उपमा देता येत नाही. हे सुख 'निःसंशय' म्हणजे खात्रीशीर आणि शाश्वत असते. बाह्य जगावर अवलंबून नसलेले हे स्वयंभू सुखच योग्याचे खरे लक्षण आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण सतत मोबाईल, टीव्ही किंवा इतरांच्या कौतुकात सुख शोधतो. पण हे सुख संपले की आपल्याला दुःख होते. त्याऐवजी दिवसातून काही वेळ शांत बसून स्वतःच्या श्वासावर किंवा विचारांवर लक्ष केंद्रित केल्यास (ध्यान), आपल्याला बाह्य साधनांशिवाय मिळणाऱ्या शांततेचा अनुभव येईल. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी बाहेर खेळायला जाण्यापेक्षा १० मिनिटे शांत बसल्यास मन अधिक एकाग्र होते.

📌 संदर्भ

इंद्रियांच्या बाह्य विषयांत सुख शोधण्याऐवजी स्वतःच्या अंतरात्म्यात सुख मानणाऱ्या योग्याचे वर्णन येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 379

आणि सरितां समस्तही । जैसा समुद्रुचि होय पाही । तैसा कामु तो ठायीं । लया जाय ॥

"And all the rivers, as they behold the ocean, become the ocean itself; in the same way, desire dissolves in that place (the wise man)."

सरितां Noun
saritāṃ
नद्या
rivers
समस्तही Adjective
samastahī
सर्वच्या सर्व
all of them
समुद्रुचि Noun
samudruci
समुद्रच
the ocean itself
कामु Noun
kāmu
इच्छा किंवा वासना
desire or lust
लया Noun
layā
विलीन होणे
dissolution
ठायीं Adverb
ṭhāyīṃ
ठिकाणी
in the place of

💡 अर्थ

जिस प्रकार सभी नदियाँ समुद्र में मिलकर समुद्र का ही रूप ले लेती हैं, उसी प्रकार सभी कामनाएँ ज्ञानी पुरुष के भीतर समाकर शांत हो जाती हैं।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे वर्णन करण्यासाठी समुद्राचे उदाहरण देतात. ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात अनेक नद्या वेगाने वाहत येऊन समुद्राला मिळतात, तरीही समुद्र आपली मर्यादा ओलांडत नाही किंवा विचलित होत नाही; उलट त्या नद्या समुद्राचेच रूप धारण करतात. त्याचप्रमाणे, आत्मज्ञानी पुरुषाच्या इंद्रियांद्वारे अनेक विषयांच्या इच्छा किंवा प्रलोभने त्याच्या मनात प्रवेश करतात, परंतु तो पुरुष विचलित होत नाही. त्याच्या ठिकाणी त्या सर्व वासना आत्मस्वरूपात विलीन होतात. तो पुरुष पूर्णकाम असतो, त्याला कशाचीही कमतरता भासत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपल्यासमोर अनेक प्रलोभने येतात. जर आपले मन ध्येयावर स्थिर असेल, तर ही प्रलोभने आपल्याला विचलित करू शकत नाहीत. उदाहरणार्थ, अभ्यासाचे ध्येय असलेल्या विद्यार्थ्याने मोबाईल किंवा खेळाच्या आकर्षणाकडे दुर्लक्ष करून आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजेच या ओवीचा सराव करणे होय.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे मन विषयांच्या आहारी न जाता कसे स्थिर राहते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा