←
शुक्रवार, 14 मार्च 2025
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 37

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् । तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥

मरणें पाविजे स्वर्गसुख । जियें भोगिजे राज्य निष्कंटक । म्हणोनि उठीं कां गा धनुर्धर । सिद्ध होऊनि ॥

"By dying you shall attain the bliss of heaven; by winning you shall enjoy the kingdom without obstacles. Therefore, O Archer, arise and be prepared."

मरणें Noun
marane
मृत्यू आल्यास
if death occurs
स्वर्गसुख Noun
svargasukh
स्वर्गातील आनंद
heavenly bliss
निष्कंटक Adjective
nishkantak
अडथळ्याविना किंवा शत्रूविना
without obstacles or enemies
धनुर्धर Noun
dhanurdhar
धनुष्य धारण करणारा (अर्जुन)
archer (Arjuna)
सिद्ध Adjective
siddha
तयार किंवा सज्ज
ready or prepared
भोगिजे Verb
bhogije
उपभोग घेता येईल
shall enjoy

💡 अर्थ

जर तू युद्धात मारला गेलास तर तुला स्वर्गाचे सुख मिळेल आणि जर तू जिंकलास तर तुला पृथ्वीचे निष्कंटक राज्य मिळेल. म्हणून हे अर्जुना, तू युद्धाचा निश्चय करून तयार होऊन उठ.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे श्रीकृष्णाचा अर्जुनाला असलेला उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, क्षत्रियासाठी स्वधर्माचे पालन करणे हेच सर्वोच्च कर्तव्य आहे. या युद्धात तुझा पराभव झाला आणि तुला वीरमरण आले, तर तुला स्वर्गाची प्राप्ती होईल. याउलट, जर तू विजयी झालास, तर तुला या पृथ्वीवर विनाअडथळा राज्य करण्याचा अधिकार मिळेल. दोन्ही परिस्थितीत तुझा फायदाच आहे. त्यामुळे मनात कोणताही संभ्रम न ठेवता, फळाची आशा सोडून केवळ कर्तव्य भावनेने तू युद्धासाठी सज्ज होणे आवश्यक आहे. हे अर्जुना, तू आता विलंब न करता धनुष्य हाती घे आणि युद्धासाठी उभा राहा.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कठीण कामाला सुरुवात करतो, तेव्हा अपयशाच्या भीतीने डगमगून न जाता 'प्रयत्न केल्यास यश मिळेल आणि अपयश आले तरी अनुभव मिळेल' या वृत्तीने कामाला लागावे. उदाहरणार्थ, स्पर्धा परीक्षेचा अभ्यास करताना केवळ निकालाचा विचार न करता, ज्ञानासाठी आणि कर्तव्यासाठी पूर्ण ताकदीने अभ्यास करावा.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला युद्धासाठी प्रवृत्त करताना जय आणि पराजय या दोन्ही स्थितींमधील सकारात्मक बाजू समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 108

म्हणोनि उचितें कर्मे । आचरावीं मनोधर्में । जेणें पाविजे परमे । पुरुषार्थातें ॥

"Therefore, perform the appropriate duties with mental resolve, by which the supreme goal of life is attained."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचितें Adjective
Uchite
योग्य किंवा विहित
Appropriate or prescribed
कर्मे Noun
Karme
कर्तव्ये किंवा कार्ये
Duties or actions
आचरावीं Verb
Acharavi
आचरणात आणावीत किंवा करावीत
Should be performed
मनोधर्में Adverb
Manodharme
मनाच्या शुद्ध भावनेने किंवा निष्ठेने
With mental righteousness or resolve
पाविजे Verb
Pavije
प्राप्त होते
Is attained
परमे Adjective
Parame
सर्वोच्च
Supreme
पुरुषार्थातें Noun
Purusharthate
जीवनाचे अंतिम ध्येय (मोक्ष)
To the ultimate goal of life

💡 अर्थ

म्हणून आपल्या वाट्याला आलेली योग्य कर्तव्ये मनापासून आणि शुद्ध भावनेने करावीत, ज्यामुळे आपल्याला जीवनाचे सर्वोच्च ध्येय (मोक्ष) प्राप्त होईल.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा त्याग न करता, आपल्या वाट्याला आलेली विहित कर्मे (स्वधर्म) अत्यंत निष्ठेने केली पाहिजेत. 'मनोधर्में' या शब्दाचा अर्थ असा की, कर्म करताना मनात कोणताही स्वार्थ किंवा फळाची आशा नसावी. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य एकाग्रतेने आणि शुद्ध हेतूने पार पाडतो, तेव्हा ती कर्मेच आपल्याला बंधनातून मुक्त करून परम पुरुषार्थापर्यंत म्हणजेच ईश्वरी साक्षात्कारापर्यंत घेऊन जातात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी केवळ गुणांसाठी अभ्यास न करता, ज्ञान मिळवण्याच्या शुद्ध हेतूने (मनोधर्माने) अभ्यास करावा. यामुळे त्यांना केवळ परीक्षेत यशच मिळणार नाही, तर त्यांचे व्यक्तिमत्वही समृद्ध होईल.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 151

जेथें अर्जुना हें संचले । तेथें मन हें मुदलें मुकलें । मग बुद्धीचें पाऊल सांडवलें । आपणया आपण ॥ १५१ ॥

जेथे अर्जुना हे संचले | तेथे मन हे मुदले मुकले | मग बुद्धीचे पाऊल सांडवले | आपणया आपण || १५१ ||

"Where this knowledge is gathered, O Arjuna, there the mind is fundamentally lost; then the step of the intellect is dropped, by oneself in oneself."

संचले Verb
Sanchale
साठवले किंवा प्रकट झाले
Accumulated or manifested
मुदलें Adverb
Mudale
मुळापासून किंवा पूर्णपणे
From the root or entirely
मुकलें Verb
Mukale
नाहीसे झाले किंवा मुकले
Lost or vanished
सांडवलें Verb
Sandavale
सुटले किंवा थांबले
Dropped or stopped
आपणया Pronoun
Apanaya
स्वतःला
To oneself

💡 अर्थ

हे अर्जुना, जेव्हा आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा मन पूर्णपणे नाहीसे होते आणि बुद्धीची धावही थांबते. माणूस स्वतः स्वतःमध्येच स्थिर होतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्काराच्या स्थितीचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा साधकाला आत्मस्वरूपाचा अनुभव येतो, तेव्हा त्याचे चंचल मन मुळापासून नष्ट होते. मनाचे अस्तित्व विचारांवर असते, पण आत्मस्थितीत विचारच उरत नाहीत. बुद्धी जी तर्क-वितर्क करते, तिची गतीही तिथे कुंठित होते. अशा वेळी साधक आपल्या मूळ स्वरूपात (आत्म्यात) विलीन होतो. ही अवस्था शब्दांच्या पलीकडची आहे जिथे केवळ स्वानुभव उरतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण खूप रागात असतो किंवा गोंधळलेले असतो, तेव्हा शांत बसून स्वतःच्या अंतर्मनाचा विचार केल्यास मनाचा गोंधळ कमी होतो आणि आपण योग्य निर्णय घेऊ शकतो. हे आत्मसंयमनाचे पहिले पाऊल आहे.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या व्यक्तीच्या स्थितीचे आणि त्या स्थितीत मन व बुद्धी कशी लय पावते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा