🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करतात की, बाह्य साधनांनी किंवा द्रव्याने केलेले यज्ञ हे सकाम असू शकतात आणि ते मर्यादित फळ देतात. परंतु ज्ञानयज्ञ हा बुद्धी आणि आत्म्याच्या स्तरावर असतो. सर्व कर्मांची परिप्ती ज्ञानात होते. ज्ञानामुळे अज्ञान नष्ट होते आणि मनुष्याला मोक्ष मिळतो. म्हणूनच ज्ञानी लोकांच्या मते ज्ञानयज्ञ हा सर्वश्रेष्ठ आहे. द्रव्यमय यज्ञात वस्तूंचा त्याग असतो, तर ज्ञानयज्ञात अहंकाराचा आणि अज्ञानाचा त्याग असतो.

केवळ बाह्य कर्मकांड करण्यापेक्षा, आपण जे काम करतो त्यामागचा उद्देश आणि ज्ञान समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, केवळ दान देण्यापेक्षा, ते दान कोणाला आणि का द्यावे याचे ज्ञान असणे अधिक श्रेष्ठ आहे.

आत्मसाक्षात्काराच्या मार्गावर द्रव्यमय यज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञाचे श्रेष्ठत्व संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत समत्व बुद्धीचे (Equanimity) महत्त्व विशद करतात. जेव्हा साधकाला सर्व चराचर सृष्टीत एकाच परमात्म्याचे दर्शन घडते, तेव्हा त्याच्या मनात भेदाभेद उरत नाही. अशी 'साम्यबुद्धी' प्राप्त झालेली व्यक्ती जरी देहाने या जगात वावरत असली, तरी ती स्वरूपाने परब्रह्मच असते. त्यांच्यासाठी जन्म-मरणाचे फेरे संपलेले असतात कारण त्यांनी जिवंतपणीच मोक्ष अनुभवलेला असतो. हेच जीवन्मुक्त अवस्थेचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणाशीही भेदभाव न करता सर्वांशी प्रेमाने आणि समानतेने वागणे, हे या ओवीचे सार आहे. उदाहरणार्थ, कामाच्या ठिकाणी वरिष्ठ आणि कनिष्ठ असा भेदभाव न करता सर्वांच्या श्रमाचा सारखाच आदर करणे.

ज्यांनी समत्व बुद्धी प्राप्त केली आहे, त्यांच्या श्रेष्ठ स्थितीचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य आपली जुनी वस्त्रे टाकून देतो, त्याप्रमाणे जो पुरुष आपल्या मनातील सर्व मनोरथ किंवा विषयांची ओढ पूर्णपणे त्यागून, केवळ आत्मसुखातच संतुष्ट राहतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ. बाह्य जगातील क्षणभंगुर सुखाची अपेक्षा न ठेवता स्वतःच्या अंतरात्म्यात आनंद शोधणे हीच सर्वोच्च अवस्था आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण मोबाईल गेम्स किंवा बाह्य आकर्षणांच्या मागे न धावता, आपल्या अभ्यासात किंवा कामात मनापासून आनंद मिळवतो, तेव्हा आपण या तत्त्वाचा सराव करतो. उदाहरण: परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी बाह्य मनोरंजनाचा त्याग करून अभ्यासात एकाग्र होणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत आहेत आणि ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे मराठीत सविस्तर वर्णन करत आहेत.