🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याच्या जीवनात कितीही मोठे दुःख आले तरी त्याच्या मुखातून कधीही खेदाचे शब्द बाहेर पडत नाहीत. तो परिस्थितीला दोष देत नाही. त्याचप्रमाणे, अनुकूल परिस्थिती किंवा सुख प्राप्त झाले असता तो आनंदाने उन्मत्त होत नाही किंवा अहंकारी बनत नाही. सुख आणि दुःख या दोन्ही द्वंद्वांमध्ये त्याचे मन अत्यंत स्थिर आणि शांत असते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला परीक्षेत कमी गुण मिळतात तेव्हा रडत न बसणे आणि खूप यश मिळाले तरी हवेत न उडणे, म्हणजेच मनाचा समतोल राखणे, हे या ओवीचे शिक्षण आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना माउली या ओवीतून सुख-दुःखातील अलिप्तता स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (स्थिर बुद्धीच्या) अवस्थेचे सुंदर वर्णन करतात. पावसाळ्यात सर्व बाजूंनी नद्यांचे पाणी वेगाने समुद्रात येते, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो आपल्या गांभीर्यात स्थिर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्याचे मन आत्मस्वरूपात स्थिर झाले आहे, त्याच्यासमोर जगातील सर्व प्रलोभने किंवा विषय आले तरी त्याचे मन डळमळीत होत नाही. तो आपल्या आंतरिक शांतीमध्ये कायम स्थिर राहतो. केवळ असाच मनुष्य खरी शांती प्राप्त करू शकतो, जो वासनांच्या मागे धावत नाही.

दैनंदिन जीवनात आपल्यावर अनेक संकटे येतात किंवा अनेक प्रलोभने आपल्याला आकर्षित करतात. अशा वेळी समुद्रासारखे गंभीर आणि शांत राहून आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळो वा अपयश, दोन्ही स्थितीत मन शांत ठेवून पुढच्या वाटचालीचा विचार करणे.

स्थितप्रज्ञाची बुद्धी कशी अचल असते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, भगवंताने सांगितलेला निष्काम कर्मयोगाचा मार्ग हा केवळ सिद्धांतात नसून तो आचरणात आणण्यासाठी आहे. जे साधक संशय न घेता आणि ईश्वराच्या शब्दावर पूर्ण विश्वास ठेवून आपली विहित कर्मे करतात, त्यांना ती कर्मे कधीही बाधत नाहीत. मत्सराचा अभाव आणि श्रद्धेचे बळ माणसाला संसाराच्या चक्रातून सोडवते. कर्माचे फळ मिळो वा न मिळो, कर्तव्याचे पालन करणे हाच खरा मोक्ष मार्ग आहे असे माऊली सुचवतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने आणि फळाची चिंता न करता काम करावे. उदाहरण: घरातील कामे करताना ती कटकट न मानता कुटुंबाची सेवा म्हणून आनंदाने करणे, ज्यामुळे मनाला शांती मिळते.

भगवान श्रीकृष्ण निष्काम कर्मयोगाच्या पालनाचे महत्त्व आणि त्याचे फळ अर्जुनाला सांगत आहेत.