←
शनिवार, 15 फेब्रुवारी 2025
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 261

म्हणोनि इंद्रियें दमिजेत । आणि विषयांतें सांडिजेत । तरीच हे स्थिरावत । ऐसें नको ॥ २६१ ॥

"Therefore, do not assume that the mind becomes steady just by suppressing the senses and abandoning objects."

इंद्रियें Noun
indriyē
इंद्रिये
senses
दमिजेत Verb
damijēta
दमन करणे किंवा दाबणे
suppressed or controlled
विषयांतें Noun
viṣayāntē
विषय किंवा उपभोग्य वस्तू
sense objects
सांडिजेत Verb
sāṇḍijēta
सोडून देणे किंवा त्याग करणे
abandoned or left
स्थिरावत Verb
sthirāvata
स्थिर होणे
becoming steady

💡 अर्थ

केवळ इंद्रियांना जबरदस्तीने दाबून धरल्याने किंवा विषयांचा त्याग केल्याने बुद्धी स्थिर होते, असे कधीही समजू नकोस.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, केवळ बाह्यतः इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किंवा भौतिक सुखांचा त्याग करणे म्हणजे खरी मनःशांती नव्हे. जर मनात विषयांची ओढ कायम असेल, तर केवळ शरीराला कष्ट देऊन किंवा इंद्रियांना रोखून धरून बुद्धी स्थिर होत नाही. जोपर्यंत अंतःकरणात विषयांची आसक्ती जिवंत आहे, तोपर्यंत खरी स्थिरता प्राप्त होत नाही. खरी स्थिरता ही आत्मज्ञानातून आणि मनाच्या शुद्धीतून येते, केवळ हट्टाने इंद्रिये दाबून नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाला बसताना मोबाईल बाजूला ठेवला (इंद्रिय दमन), पण त्याचे लक्ष सतत मोबाईलमध्ये काय चालले असेल याकडेच असेल, तर त्याचा अभ्यास होणार नाही. मनापासून अभ्यासात रस निर्माण होणे ही खरी स्थिरता आहे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज केवळ बाह्य इंद्रियदमन पुरेसे नाही, हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 212

जे जे आचरती थोर । तया नाम धर्मु ठेवती इतर । आणि तेचि मार्ग साचार । अनुसरती ॥

"Whatever the great ones practice, others call it Dharma; and they follow that very path truly."

आचरती Verb
Acharati
वागतात किंवा कृती करतात
practice or perform
थोर Adjective
Thor
मोठे किंवा श्रेष्ठ
great or noble
धर्मु Noun
Dharmu
कर्तव्य किंवा धर्म
duty or righteousness
इतर Pronoun
Itar
दुसरे लोक किंवा सामान्य जन
others or common people
साचार Adverb
Sachar
खरोखर किंवा निश्चितपणे
truly or certainly
अनुसरती Verb
Anusarati
अनुकरण करतात किंवा मागे चालतात
follow or imitate

💡 अर्थ

मोठे किंवा श्रेष्ठ लोक जे काही वागतात, त्यालाच इतर लोक 'धर्म' मानतात आणि त्याच मार्गाचे मनापासून अनुसरण करतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, समाजात जे श्रेष्ठ किंवा थोर पुरुष असतात, त्यांचे आचरण हेच इतरांसाठी प्रमाण ठरते. सामान्य माणसे शास्त्रांचा अभ्यास करण्यापेक्षा मोठ्या माणसांच्या कृतीकडे पाहून शिकतात. थोर व्यक्ती जे करतात, त्यालाच लोक 'धर्म' म्हणतात आणि त्याच वाटेने चालण्याचा प्रयत्न करतात. म्हणून जबाबदार व्यक्तींनी आपले आचरण शुद्ध ठेवणे आवश्यक आहे, कारण समाज त्यांचेच अनुकरण करत असतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जर घरातील मोठी माणसे शिस्तीने आणि सत्याने वागली, तर मुलेही आपोआप तसेच वागायला शिकतात. उदाहरणार्थ, जर वडिलांनी कचरा नेहमी कुंडीतच टाकला, तर मूलही तेच पाहून स्वच्छतेची सवय लावून घेते.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की श्रेष्ठ पुरुषांचे आचरण जगासाठी आदर्श कसे ठरते.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 4

तरी तेथ अर्जुनें काय केलें । जेणें संकटीं मन घातलें । तें सांगेन ऐका भलें । सावध होऊनि ॥ ४ ॥

"Then what did Arjuna do there, who had cast his mind into distress? I shall tell you that, listen well with attention."

अर्जुनें Noun
Arjunen
अर्जुनाने
By Arjuna
संकटीं Noun
Sankati
संकटामध्ये
In distress or crisis
सांगेन Verb
Sangen
सांगेन
Will tell
सावध Adjective
Savadh
जागरूक किंवा एकाग्र
Attentive or Alert
ऐका Verb
Aika
ऐका
Listen
भलें Adverb
Bhale
नीट किंवा चांगल्या प्रकारे
Properly or Well

💡 अर्थ

त्यावेळी अर्जुनाने काय केले, ज्यामुळे त्याचे मन इतक्या मोठ्या संकटात (मोहात) सापडले, ते मी तुम्हाला सांगतो, तुम्ही नीट लक्ष देऊन ऐका.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रोत्यांना कुरुक्षेत्रावरील प्रसंगाकडे वळवत आहेत. अर्जुन हा केवळ एक योद्धा नसून तो मानवी मनाचे प्रतीक आहे. जेव्हा अर्जुन मोहग्रस्त झाला आणि त्याचे मन संकटात (विषादात) सापडले, तेव्हा त्याने नेमकी काय कृती केली, हे सांगण्यासाठी ज्ञानेश्वर महाराज श्रोत्यांना एकाग्रतेने ऐकण्याचे आवाहन करतात. 'सावध' होणे म्हणजे केवळ जागे राहणे नव्हे, तर अंतर्बाह्य सजग होऊन ज्ञानाचे ग्रहण करणे होय. हा अध्याय सांख्ययोगाचा असून तो आत्मज्ञानाचा पाया रचतो, म्हणून श्रोत्यांची एकाग्रता महत्त्वाची आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

कोणतीही महत्त्वाची गोष्ट शिकताना किंवा ऐकताना आपले मन विचलित होऊ न देता पूर्णपणे एकाग्र (सावध) ठेवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, वर्गात शिक्षकांनी शिकवताना जर आपण 'सावध' राहून ऐकले, तरच कठीण विषय सहज समजतो.

📌 संदर्भ

दुसऱ्या अध्यायाच्या सुरुवातीला संजय धृतराष्ट्राला अर्जुनाच्या मनातील गोंधळ आणि त्याच्या कृतींचे वर्णन सांगण्यास सुरुवात करत आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा