🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, संशयाचे मूळ हे अज्ञानात असते. जोपर्यंत मनुष्याला आत्मस्वरूपाचे किंवा सत्याचे ज्ञान नसते, तोपर्यंत त्याच्या मनात संशय वाढत जातो. हा संशय माणसाला प्रगतीपासून रोखतो. मात्र, जेव्हा विवेकाचा (योग्य-अयोग्य निवडण्याची शक्ती) उदय होतो, तेव्हा तो एखाद्या धारदार तलवारीप्रमाणे या संशयाचा मुळासकट नाश करतो. ज्ञानाच्या प्रकाशात संशयाचा अंधकार टिकू शकत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या कामाबद्दल भीती किंवा शंका वाटते, तेव्हा त्या विषयाचा सखोल अभ्यास आणि विचार (विवेक) करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेची भीती वाटत असेल तर अभ्यासाने (ज्ञानाने) ती भीती आणि संशय दूर होतो.

अज्ञानामुळे निर्माण होणाऱ्या संशयाचा नाश विवेकाने कसा होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा पुरुषाचे) वर्णन करतात. ज्या माणसाच्या मनातील भौतिक सुखांच्या कल्पना आणि भ्रम पूर्णपणे नष्ट झाले आहेत, तोच खरा 'पूर्णकाम' होतो. त्याला बाहेरच्या कोणत्याही वस्तूची गरज उरत नाही, कारण तो अखंडपणे आत्मसुखात मग्न असतो. त्याच्या सर्व वासना आत्मज्ञानामुळे शांत झालेल्या असतात.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण बाह्य गोष्टींमध्ये सुख शोधण्याऐवजी आपल्या कामात आणि स्वतःच्या समाधानात आनंद मानतो, तेव्हा आपल्याला मानसिक शांतता मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ पदकाच्या मोहाने न खेळता खेळाच्या आनंदासाठी खेळणे हे 'पूर्णकाम' होण्याचे लक्षण आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज आत्मतृप्त आणि भ्रममुक्त पुरुषाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे अशा पुरुषाचे) लक्षण सांगत आहेत. ज्याला आत्मसाक्षात्कार झाला आहे, त्याच्या सर्व वासना आणि भौतिक इच्छा आपोआप लोप पावतात. तो स्वतःमध्येच पूर्णत्व अनुभवतो, त्यामुळे त्याला बाह्य जगाकडून कोणत्याही सुखाची अपेक्षा उरत नाही. तो संशयरहित (निभ्रांत) होऊन अखंड आत्मसुखात निमग्न असतो. ज्याप्रमाणे पूर्ण भरलेला समुद्र नद्यांच्या येण्याने विचलित होत नाही, तसाच हा पुरुष आत्मलाभाने नेहमी तृप्त असतो.

खरे सुख हे बाहेरच्या वस्तूंमध्ये नसून आपल्या मनाच्या समाधानात असते. उदाहरणार्थ, जर आपण आपल्याकडे असलेल्या गोष्टींचा आनंद घ्यायला शिकलो आणि सतत दुसऱ्यांशी तुलना करणे थांबवले, तर आपणही या श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे तृप्त राहू शकतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाची (ज्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे अशा व्यक्तीची) पूर्णत्वाची अवस्था स्पष्ट करत आहेत.