🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाची स्थिती स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादा साधक स्वतःच्या शुद्ध स्वरूपाचा अनुभव घेतो, तेव्हा त्याला समजते की शरीर आणि इंद्रिये कर्मे करत असली तरी आत्मा निर्लेप आणि अकर्ता आहे. यालाच 'अकर्तेपण' म्हणतात. अशा स्थितीत केलेली सर्व कर्मे फलाची अपेक्षा नसल्यामुळे आणि अहंकाराचा अभाव असल्यामुळे बंधनास कारणीभूत ठरत नाहीत, म्हणजेच ती 'अकर्म' होतात. ज्ञानी पुरुष कर्मात असूनही कर्माच्या पलीकडे असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती प्रेमापोटी केल्यास ती ओझे वाटत नाहीत.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे आत्मज्ञानी पुरुषाला कर्मामध्ये अकर्म कसे दिसते आणि तो कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त होतो, याचे विवेचन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माची मूलभूत व्याख्या स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, या जगात कर्माच्या नावाने जे काही स्वाभाविकपणे घडते किंवा निर्माण होते, त्यालाच कर्म मानले पाहिजे. कर्माचे स्वरूप अत्यंत सूक्ष्म आहे. केवळ हातापायांनी केलेली हालचाल म्हणजे कर्म नव्हे, तर निसर्गतः घडणाऱ्या सर्व क्रिया कर्माच्या कक्षेत येतात. अर्जुनाला कर्माचे मर्म सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात की, कर्माची व्याप्ती समजून घेणे हे आत्मज्ञानासाठी आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली कामे ओझे न मानता ती नैसर्गिक कर्तव्ये म्हणून करावीत. उदाहरणार्थ, श्वास घेणे जसे नैसर्गिक आहे, तसेच आपले विहित कर्तव्य (अभ्यास किंवा नोकरी) सहजतेने आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता करावे.

चौथ्या अध्यायात भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्माचे गुपित सांगत आहेत. ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे 'कर्म' कशाला म्हणावे, याची स्पष्टता करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ किंवा विरक्त पुरुषाच्या मानसिक स्थितीचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे क्षीरसागर (दुधाचा समुद्र) अत्यंत गंभीर, अथांग आणि शांत असतो, त्यात कितीही नद्या मिळाल्या तरी तो आपली मर्यादा सोडत नाही, त्याचप्रमाणे ज्याने आत्मज्ञान प्राप्त केले आहे असा विरक्त पुरुष बाह्य परिस्थितीने विचलित होत नाही. जगातील विषय, वासना (काम) किंवा राग (क्रोध) त्याच्या मनाची शांती भंग करू शकत नाहीत. तो आपल्या स्वरूपात सदैव स्थिर आणि आनंदी असतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्या मनासारख्या गोष्टी घडत नाहीत, तेव्हा चिडून न जाता किंवा रागाच्या आहारी न जाता आपले मन समुद्रासारखे शांत ठेवण्याचा प्रयत्न करावा. उदाहरणार्थ, कामाच्या ठिकाणी कोणाशी मतभेद झाले तरी शांत राहून विचार करणे.

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या पुरुषाच्या मनाची स्थिरता सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याची तुलना अथांग समुद्राशी करत आहेत.