←
बुधवार, 05 फेब्रुवारी 2025
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 282

म्हणौनि तो निभ्रांत। जयाचे इंद्रियें स्वाधीन होत। तयाचीच प्रज्ञा जाणावी स्थिर। पैं गा॥

"Therefore, he is undoubtedly the one whose senses are under control; know his wisdom to be steady, O Arjuna."

निभ्रांत Adjective
Nibhranta
निःसंशय / खात्रीने
Undoubtedly / Certainly
इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये व कर्मेंद्रिये
Senses
स्वाधीन Adjective
Swadhina
स्वतःच्या ताब्यात
Under one's own control
प्रज्ञा Noun
Pradnya
बुद्धी / ज्ञान
Wisdom / Intellect
स्थिर Adjective
Sthira
अढळ / शांत
Steady / Stable
जाणावी Verb
Janavi
समजावी / ओळखावी
Should be known

💡 अर्थ

म्हणून ज्या माणसाने आपल्या सर्व इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवला आहे, त्याचीच बुद्धी खरोखर स्थिर आहे असे तू नक्की समज.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले पाय स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून परावृत्त करून स्वतःच्या नियंत्रणात ठेवतो, तोच खरा ज्ञानी होय. इंद्रिये ही चंचल असतात आणि ती मनाला विचलित करतात. परंतु, ज्याने अभ्यासाने आणि वैराग्याने ही इंद्रिये जिंकली आहेत, त्याचीच प्रज्ञा आत्मस्वरूपात स्थिर होते. यात कोणताही संशय (निभ्रांत) नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला राग येतो किंवा एखादी गोष्ट हवीहवीशी वाटते, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवणे म्हणजे इंद्रिये स्वाधीन करणे होय. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल किंवा खेळाचा मोह टाळून मनाला अभ्यासात स्थिर करणे हे या ओवीचे व्यावहारिक पालन आहे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की, ज्याची इंद्रिये त्याच्या ताब्यात असतात, त्याचीच बुद्धी स्थिर राहू शकते.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 80

तैसे कर्माचेनि आधारें । कर्मचि सांडिजे निर्धारें । जैसें नाविका नाव सावरें । पैलतीरा ॥

"Likewise, with the support of action, one should firmly abandon the bondage of action, just as a boatman reaches the other shore using a boat."

कर्माचेनि Noun
Karmacheni
कर्माच्या
By means of action
आधारें Noun
Adhare
आधाराने
With the support of
सांडिजे Verb
Sandije
सोडावे किंवा त्याग करावा
Should be abandoned
निर्धारें Adverb
Nirdhare
निश्चयाने
With determination
नाविका Noun
Navika
नावाड्याला
To the boatman
पैलतीरा Noun
Pailtira
दुसऱ्या काठाला
To the other shore

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे नावाडी होडीच्या मदतीने नदी पार करून दुसऱ्या काठाला पोहोचतो, त्याचप्रमाणे कर्माच्या आधारानेच कर्माचा (फळाच्या आशेचा) त्याग केला पाहिजे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे नदीच्या पलीकडच्या काठाला जाण्यासाठी नावेचा आधार घेणे अनिवार्य असते, पण काठावर पोहोचल्यावर ती नाव सोडावी लागते, तसेच मोक्ष किंवा आत्मज्ञान मिळवण्यासाठी सुरुवातीला विहित कर्मे करणे आवश्यक आहे. कर्माचा त्याग म्हणजे कर्म करणे थांबवणे नव्हे, तर कर्माचा अहंकार आणि फळाची आसक्ती सोडणे होय. कर्माच्या साहाय्यानेच मनुष्य कर्माच्या पलीकडे असलेल्या स्थितीला पोहोचू शकतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ निकालाची काळजी न करता, आपले काम उत्तम प्रकारे पूर्ण करण्यावर लक्ष द्यावे. जसे विद्यार्थी परीक्षेचा अभ्यास (कर्म) करतात जेणेकरून त्यांना ज्ञान (पैलतीर) मिळेल.

📌 संदर्भ

कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचा उपयोग साधना म्हणून कसा करावा, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 246

म्हणोनि समर्थें जे जे कीजे । तें तें लोकीं प्रमाण मानिजे । मग सामान्येंही अनुष्ठिजे । तेंचि मार्गें ॥

"Therefore, whatever the great ones do, that is accepted as the standard by the world; then the common people also follow that very path."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
समर्थें Noun
Samarthēṃ
सामर्थ्यवान किंवा श्रेष्ठ व्यक्तीने
By the powerful or great person
कीजे Verb
Kījē
केले जाते
Is done
प्रमाण Noun
Pramāṇa
आदर्श किंवा पुरावा
Standard or authority
सामान्येंही Noun
Sāmānyēṃhī
सामान्य लोकांनी सुद्धा
Even by common people
अनुष्ठिजे Verb
Anuṣṭhijē
आचरण केले जाते
Is practiced or followed
मार्गें Noun
Mārgēṃ
मार्गाने
By the path

💡 अर्थ

म्हणून श्रेष्ठ किंवा समर्थ माणसे जे जे काही करतात, त्यालाच लोक प्रमाण मानतात आणि मग सामान्य लोकही त्याच मार्गाचे अनुसरण करतात.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज नेतृत्वाच्या प्रभावाचे वर्णन करतात. समाजातील प्रभावशाली, ज्ञानी किंवा समर्थ व्यक्तींचे आचरण हे इतरांसाठी एक आदर्श वस्तुपाठ ठरते. लोक त्यांच्या कृतींकडे एक नियम किंवा 'प्रमाण' म्हणून पाहतात. जर समर्थ व्यक्तीने नीतिमत्तेचे आणि कर्तव्याचे पालन केले, तर सामान्य जनता कोणत्याही उपदेशाशिवाय आपोआप त्याच सन्मार्गावर चालते. म्हणून, समाजातील धुरिणांनी आपल्या आचरणाबाबत अत्यंत सावध असणे आवश्यक आहे, कारण त्यांचे अनुकरण संपूर्ण समाज करत असतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील वडीलधारी माणसे किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्तीने आणि प्रेमाने वागले, तर मुले त्यांचेच अनुकरण करून सुसंस्कारी बनतात. उदाहरण: पालकांनी कचरा कुंडीतच टाकला, तर मुलेही तेच शिकतात.

📌 संदर्भ

श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा समाजावर काय परिणाम होतो, हे स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा