🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जर तू आत्म्याला अविनाशी न मानता, केवळ देहाप्रमाणेच जन्मणारा आणि मरणारा मानलेस (जसे काही विचारप्रवाह मानतात), तरीही शोक करणे व्यर्थ आहे. जर जन्म आणि मृत्यू हा निसर्गाचा अटळ नियम असेल, तर जे टाळता येत नाही त्यावर रडणे शहाणपणाचे नाही. प्रवाहाप्रमाणे येणाऱ्या आणि जाणाऱ्या गोष्टींचा स्वीकार करणे हाच खरा मार्ग आहे, असे येथे सुचवले आहे.

जीवनातील अपरिहार्य बदल किंवा नुकसान स्वीकारण्यासाठी या विचाराचा उपयोग होतो. उदाहरणार्थ, एखादी प्रिय वस्तू हरवली किंवा एखादा बदल झाला जो आपल्या हातात नाही, तर त्यावर रडत न बसता तो जीवनाचा एक भाग म्हणून स्वीकारणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की, आत्म्याला नित्य मानले काय किंवा अनित्य मानले काय, कोणत्याही परिस्थितीत शोक करणे अयोग्य आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत व्यावहारिक मार्गदर्शन करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःच्या आवडीनिवडीपेक्षा 'उचित' म्हणजे जे नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे आणि 'अवसरें प्राप्त' म्हणजे ज्या त्या वेळी परिस्थितीनुसार जे समोर आले आहे, अशा कर्माला प्राधान्य द्यावे. विहित कर्म म्हणजे जे आपले कर्तव्य म्हणून ठरलेले आहे, त्याचा त्याग न करता ते पूर्ण निष्ठेने करावे. कर्माचा कंटाळा करणे किंवा जबाबदारी टाळणे हे प्रगतीसाठी घातक असते, असे महाराज सुचवतात.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्यासमोर एखादे काम येते, तेव्हा ते टाळण्यापेक्षा ती आपली त्या वेळची जबाबदारी आहे असे समजून पूर्ण करावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात इतर गोष्टी सोडून अभ्यास करणे हे विद्यार्थ्याचे 'अवसरें प्राप्त' आणि 'उचित' कर्म आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज प्रसंगाप्रमाणे प्राप्त होणाऱ्या कर्तव्याचे पालन करण्याच्या महत्त्वावर प्रकाश टाकत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ फळाची आशा धरून कर्म करू नये. जे कर्म आपल्या वाट्याला आले आहे आणि जे नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे, तेच करावे. स्वधर्माचे पालन करणे हेच मनुष्याचे खरे कर्तव्य आहे. हे कर्म करताना मनात कोणतीही आसक्ती न ठेवता, विरक्त भावनेने ते पूर्ण करावे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा सोडून केवळ कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हाच आपण खऱ्या अर्थाने कर्मयोगाचे पालन करतो आणि बंधनातून मुक्त होतो.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता करण्याऐवजी, केवळ ज्ञान मिळवण्यासाठी आणि आपले कर्तव्य म्हणून मन लावून अभ्यास करावा. फळाची चिंता सोडल्यास कामाचा दर्जा सुधारतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज फळाची आशा न धरता स्वधर्माचे पालन करण्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.