🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानी पुरुष जरी देहाने या जगात वावरत असला आणि लोककल्याणासाठी मोठी कार्ये (लोकपाळ) करत असला, तरी त्याचे अंतःकरण कर्माच्या बंधनात अडकत नाही. ज्याप्रमाणे सूर्य संपूर्ण जगाला प्रकाश देतो, सर्व क्रिया घडवून आणतो, पण पृथ्वीवरील कोणत्याही अशुद्ध गोष्टीला स्पर्श करूनही स्वतः अशुद्ध होत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडून वागत असल्यामुळे तो सदैव निर्मळ आणि मुक्त राहतो.

आपण आपले कर्तव्य पार पाडताना 'मी हे केले' असा गर्व न ठेवता, केवळ सेवा म्हणून काम केले पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या सामाजिक संस्थेत काम करताना स्वतःच्या नावापेक्षा कामाला महत्त्व देणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्म करूनही कर्मापासून अलिप्त राहणाऱ्या ज्ञानी पुरुषाचे उदाहरण देऊन वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत श्रोत्यांना नम्रपणे पण आत्मविश्वासाने आवाहन करत आहेत. ते म्हणतात की, जर तुम्ही तुमचे चित्त एकाग्र करून या निरूपणाकडे लक्ष दिले, तर तुम्हाला आत्मिक आणि ऐहिक अशा सर्व प्रकारच्या सुखांची प्राप्ती होईल. ही केवळ एक विनंती नसून ती महाराजांची 'प्रतिज्ञा' आहे. ज्ञानेश्वरीतील ज्ञान ग्रहण करण्यासाठी 'अवधान' (एकाग्रता) ही पहिली पायरी आहे, हे येथे स्पष्ट केले आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही कार्य यशस्वी करण्यासाठी एकाग्रता आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना जर विद्यार्थ्यांनी आपले पूर्ण लक्ष विषयावर केंद्रित केले, तर त्यांना तो विषय उत्तम समजतो आणि यशाचा आनंद मिळतो.

ज्ञानेश्वर महाराज श्रोत्यांना या ग्रंथाचे महत्त्व सांगताना त्यांचे लक्ष वेधून घेत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला विवेकाचा मार्ग दाखवत आहेत. ते म्हणतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व समजून घेतल्यावर शोक उरत नाही. तू तुझ्या मनाला या मोहात आणि दुःखात अडकू देऊ नकोस. जेव्हा तू स्वतःच्या अंतरात्म्याचा विचार करशील, तेव्हा तुला समजेल की ज्यांच्या मृत्यूसाठी तू रडत आहेस, ते आत्मा रूपाने कधीच मरत नाहीत. हा आत्मविचारच तुला दुःखातून मुक्त करेल.

जेव्हा आपण एखाद्या संकटात किंवा दुःखात असतो, तेव्हा भावनेच्या भरात वाहून न जाता शांतपणे स्वतःच्या मनाशी संवाद साधला पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आल्यावर रडत न बसता, 'मी कुठे कमी पडलो?' असा स्वतःशीच विचार करणे म्हणजे विवेकाचा वापर करणे होय.

आत्मा अमर आहे हे सांगून झाल्यावर, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला शोक सोडून आत्मचिंतन करण्याचा सल्ला देत आहेत.