🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, ज्ञानमार्ग (सांख्य) आणि निष्काम कर्ममार्ग (योग) हे दिसायला वेगळे असले तरी त्यांचे अंतिम साध्य 'मोक्ष' हे एकच आहे. ज्याप्रमाणे वेगवेगळ्या मार्गांनी गेले तरी प्रवासी एकाच मुक्कामावर पोहोचतात, त्याप्रमाणे ज्ञानी आणि कर्मयोगी एकाच परमानंदाला प्राप्त होतात. जो या दोन्ही मार्गांतील तात्विक एकता ओळखतो, त्याचीच दृष्टी यथार्थ आहे.

आपण ऑफिसमध्ये काम करत असू किंवा मंदिरात ध्यान करत असू, जर दोन्ही गोष्टी निस्वार्थ भावनेने केल्या, तर दोन्हीचे फळ सारखेच मिळते. उदाहरण: प्रामाणिकपणे आपले कर्तव्य पार पाडणे ही सुद्धा ईश्वराची भक्तीच आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांख्ययोग आणि कर्मयोग या दोन्ही मार्गांचे अंतिम साध्य एकच आहे हे समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जेव्हा मनुष्य आपल्या कर्माच्या फळाचा आणि मनातील वासनांचा त्याग करतो, तेव्हा त्याला जे सुख मिळते ते अतुलनीय असते. संन्यास म्हणजे केवळ बाह्य त्याग नव्हे, तर बुद्धीने आसक्ती सोडणे होय. हेच शाश्वत सुखाचे मूळ आहे. माउली अर्जुनाला सांगतात की, मनाची शांती मिळवण्यासाठी फलाशेचा त्याग करणे हाच सर्वोत्तम मार्ग आहे.

आपण जेव्हा एखादे काम करतो, तेव्हा त्याच्या निकालाची (रिझल्टची) चिंता न करता केवळ आनंदाने काम केले तर आपल्याला मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही यापेक्षा अभ्यासाच्या प्रक्रियेचा आनंद घेणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना आणि अर्जुनाला कर्मयोगाचे महत्त्व पटवून देताना माउली या ओवीची रचना करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या वैराग्याचे लक्षण सांगतात. ते म्हणतात की, केवळ घरादाराचा किंवा वस्तूंचा त्याग करणे म्हणजे संन्यास नव्हे. जर माणसाचे मन विषयांच्या ओढीपासून मुक्त झाले असेल, तर तो संसारात राहूनही संन्यासीच असतो. आंतरिक विरक्ती ही बाह्य त्यागापेक्षा जास्त महत्त्वाची आहे. ज्याचे मन शुद्ध झाले आहे, त्याला बाह्य जग बाधत नाही.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक वस्तू वापरतो. जर एखादी वस्तू हरवली किंवा खराब झाली आणि आपल्याला त्याचे दुःख झाले नाही, तर आपण त्या वस्तूबाबत 'अंतरी विरक्त' आहोत असे समजावे. उदाहरणार्थ, मोबाईल वापरणे पण त्याचे व्यसन न लागणे.

खरा संन्यास आणि वैराग्य हे केवळ बाह्य नसून आंतरिक असते, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.