🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत साधनेतील अत्यंत महत्त्वाची प्रक्रिया स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्य बाह्य जगातील इंद्रियसुखांमध्ये (विषय) गुंतलेला असतो आणि त्याच्या मनात स्वतःच्या स्वरूपाबद्दल संशय असतो, तोपर्यंत त्याला सत्य ज्ञान मिळत नाही. जेव्हा साधक जाणीवपूर्वक या बाह्य विषयांचा त्याग करतो आणि बुद्धीतील द्वैताचा संशय नष्ट करतो, तेव्हाच त्याला त्याच्या अंतःकरणात 'ऐक्यबोध' होतो. ऐक्यबोध म्हणजे स्वतःचा आत्मा आणि परमात्मा एकच आहेत, हे उमजणे. ही अवस्था प्राप्त होण्यासाठी बाह्य त्याग आणि आंतरिक शुद्धी या दोन्ही गोष्टी आवश्यक आहेत.

दैनंदिन जीवनात जर आपल्याला एखादे मोठे ध्येय गाठायचे असेल, तर मोबाईल किंवा इतर विचलित करणाऱ्या गोष्टी (बाह्य विषय) बाजूला ठेवून, 'मी हे करू शकेन का?' हा संशय मनातून काढून टाकला पाहिजे, तरच आपल्याला यशाचा मार्ग स्पष्ट दिसेल.

आत्मज्ञान प्राप्त करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या मानसिक तयारीचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत नेतृत्वाचा आणि सामाजिक जबाबदारीचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक श्रेष्ठ मानले जातात, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सामान्य जनता बारकाईने पाहत असते. ज्ञानी किंवा समर्थ पुरुषाला स्वतःसाठी कोणतेही कर्म करण्याची गरज नसली, तरी त्याने समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी आदर्श आचरण करणे आवश्यक आहे. जर समर्थ व्यक्तीने चुकीचे मार्ग निवडले, तर समाजही भरकटू शकतो. म्हणून, 'लोकाचार' टिकवण्यासाठी आणि सामान्यांना सन्मार्गावर ठेवण्यासाठी थोरांनी शिस्तीने आणि निष्ठेने आपली कर्तव्ये पार पाडली पाहिजेत. त्यांचे आचरण हेच जगासाठी प्रमाण किंवा कायदा ठरते.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठी माणसे किंवा कार्यालयातील वरिष्ठ अधिकारी शिस्तीने आणि प्रामाणिकपणे वागले, तर मुले किंवा कर्मचारी त्यांचेच अनुकरण करतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मुलेही तेच शिकतात.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की ज्ञानी आणि समर्थ माणसाचे आचरण समाजासाठी आदर्श ठरते, म्हणून त्यांनी आपली कर्तव्ये चोख बजावली पाहिजेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्मे करणे थांबवणे म्हणजे कर्मसंन्यास नव्हे. तर, कर्मे करत असतानाच त्यातील 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार आणि फळाची आशा सोडणे हीच खरी युक्ती आहे. कर्माच्या आधारानेच कर्माचे बंधन तोडण्याची ही कला अत्यंत सूक्ष्म आहे, जिचे विवेचन या अध्यायात केले आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास किंवा नोकरी करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम करावे. कामाच्या निकालाची सतत चिंता न करता, कामात पूर्ण लक्ष देणे म्हणजे कर्माच्या आधाराने कर्मबंध तोडणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्याची कला (युक्ती) समजावून सांगत आहेत.