🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाच्या स्थितीचे सुंदर वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे अनेक नद्या समुद्राला येऊन मिळतात, परंतु समुद्र आपली मर्यादा ओलांडत नाही किंवा नद्यांच्या येण्याने त्यात कोणताही विकार निर्माण होत नाही; तो आपल्या पूर्णत्वात स्थिर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्याचे मन आत्मस्वरूपात स्थिर झाले आहे, त्याच्याकडे जगातील सर्व विषय किंवा इच्छा आल्या तरी तो विचलित होत नाही. अशा व्यक्तीला शांती मिळवण्यासाठी प्रयत्न करावा लागत नाही, तर शांतीच अशा व्यक्तीचा स्वभाव बनून तिला माळ घालते (तिच्याकडे आकर्षित होते).

जेव्हा आपण आपल्या कामात पूर्णपणे एकाग्र होतो आणि बाह्य गोष्टींनी (जसे की मोबाईलचे नोटिफिकेशन किंवा इतरांची टीका) विचलित होत नाही, तेव्हा आपल्याला खरी मानसिक शांती मिळते. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी आजूबाजूला कितीही गोंधळ असला, तरी जो विद्यार्थी आपल्या अभ्यासात मग्न असतो, त्याला त्या गोंधळाचा त्रास होत नाही.

स्थितप्रज्ञाच्या स्थितीचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज नदी आणि समुद्राचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सात्त्विक बुद्धीचे वर्णन करतात. शरद ऋतूमध्ये आकाश निरभ्र असते आणि त्यावेळचा पूर्ण चंद्र अत्यंत शीतल आणि तेजस्वी प्रकाश देतो. त्याचप्रमाणे, जेव्हा माणसाचे अंतःकरण शुद्ध होते, तेव्हा त्याच्या मनात सात्त्विक विचारांचा उदय होतो. हा विचार साधकाला आत्मज्ञानाकडे नेतो आणि त्याच्या जीवनातील अज्ञानरूपी अंधकार दूर करतो. हे मनाच्या स्थिरतेचे आणि प्रसन्नतेचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण शांत आणि सकारात्मक असतो, तेव्हा आपल्याला कठीण प्रसंगातही योग्य मार्ग सापडतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या वादाच्या वेळी रागावण्याऐवजी शांत राहून विचार केला तर प्रश्न लवकर सुटतो.

ज्ञानेश्वरीच्या या भागात संत ज्ञानेश्वर महाराज सात्त्विक गुणामुळे प्राप्त होणाऱ्या मानसिक स्थैर्याचे आणि स्पष्टतेचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या अधिकारानुसार आणि परिस्थितीनुसार जे 'उचित' म्हणजे योग्य कर्म आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनाचे 'मनोधर्म' म्हणजेच मनातील विकल्प, आळस, किंवा फळाची आसक्ती पूर्णपणे सोडून दिली पाहिजे. जेव्हा आपण वैयक्तिक आवडी-निवडी बाजूला सारून केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हाच ते 'स्वधर्म' ठरते आणि मनुष्याला मोक्षाकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात, समजा एखाद्या विद्यार्थ्याला गणिताचा अभ्यास कंटाळवाणा वाटत असेल (हा मनाचा धर्म झाला), तरीही परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी आणि ज्ञान मिळवण्यासाठी तो अभ्यास करणे हे त्याचे 'उचित कर्म' आहे. त्याने आपला कंटाळा सोडून अभ्यास करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

अनासक्त भावनेने कर्म करण्याच्या संदर्भात, ज्ञानेश्वर माऊली आपले कर्तव्य कसे ओळखावे आणि ते कसे पार पाडावे हे स्पष्ट करत आहेत.