🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) लक्षण सांगत आहेत. जो पुरुष सर्व विषयांच्या ठिकाणी ममत्वरहित असतो, ज्याच्या अंतःकरणात बाह्य परिस्थितीमुळे कधीही विकार निर्माण होत नाहीत, ज्याला एखादी चांगली गोष्ट प्राप्त झाल्यावर अतिशय आनंद होत नाही आणि वाईट गोष्ट घडल्यावर जो त्याचा द्वेष करत नाही, त्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात पूर्णपणे स्थिर झाली आहे असे समजावे. तो जगातील द्वंद्वांच्या पलीकडे गेलेला असतो.

आपल्या दैनंदिन जीवनात अनेक चढ-उतार येतात. जेव्हा आपल्याला परीक्षेत चांगले गुण मिळतात किंवा नोकरीत बढती मिळते, तेव्हा हुरळून न जाता आणि जेव्हा एखादे नुकसान होते तेव्हा खचून न जाता शांत राहणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उपयोजन आहे. उदाहरणार्थ, खेळात हार झाली तरी समोरच्या खेळाडूचे कौतुक करणे आणि स्वतःच्या चुकांतून शिकणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे वर्णन करत आहेत.

या ओवीत अर्जुन श्रीकृष्णाला विनंती करत आहे की, माझ्यासाठी जे कर्म करणे योग्य (उचित) आहे आणि जे आचरण्यास अत्यंत सोपे आहे, तसेच ज्या कर्माचे पालन केल्याने मला कोणतेही पाप लागणार नाही, असा निश्चित मार्ग मला स्पष्टपणे सांगावा. अर्जुनाला युद्धाच्या परिणामांची भीती वाटत असल्याने तो अशा मार्गाचा शोध घेत आहे जो त्याला मोक्षाकडे नेईल आणि संसाराच्या बंधनातून मुक्त ठेवेल.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला दोन कठीण पर्यायांपैकी एक निवडायचा असतो, तेव्हा आपण असा मार्ग निवडावा जो नैतिकदृष्ट्या योग्य असेल आणि ज्यामुळे कोणाचेही नुकसान होणार नाही. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी चुकीच्या मार्गाचा अवलंब करण्याऐवजी प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हा 'उचित आणि सोपा' मार्ग आहे.

श्रीकृष्णाने सांगितलेल्या संमिश्र उपदेशामुळे गोंधळलेला अर्जुन, स्वतःसाठी एक सोपा आणि निर्दोष मार्ग विचारत आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून भगवान श्रीकृष्णांचा उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, 'काम' (वासना) हा मनुष्याचा सर्वात मोठा शत्रू आहे. हा केवळ पापाचा उगम नसून तो मनुष्याचे ज्ञान आणि विवेक पूर्णपणे झाकून टाकतो. म्हणूनच याला 'महापापी' असे म्हटले आहे. जोपर्यंत मनात वासना जिवंत आहे, तोपर्यंत मनुष्याला शांती आणि मोक्ष मिळू शकत नाही. म्हणून अर्जुनाला (पंडुसुता) श्रीकृष्णांनी आज्ञा दिली आहे की, या वासनेचा मुळापासून नाश करणे हेच श्रेयस्कर आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या चुकीच्या गोष्टीचा मोह होतो किंवा स्वार्थासाठी दुसऱ्याचे नुकसान करण्याची इच्छा होते, तेव्हा तो 'काम' आहे असे समजावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी अभ्यास करण्याऐवजी कॉपी करण्याचा विचार येणे हा 'काम' आहे; अशा विचारांचा वेळीच नाश करणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

इंद्रिये, मन आणि बुद्धी यांच्या आश्रयाने राहणारा 'काम' हा ज्ञानाचा शत्रू कसा आहे, हे सांगताना श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा नाश करण्यास सांगत आहेत.