🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वैराचाराने वागू नये. आपल्या वाट्याला आलेले, समाजाला आणि धर्माला मान्य असलेले जे 'उचित' कर्म आहे, तेच निष्ठेने पार पाडावे. जेव्हा माणूस फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य (सधर्म) करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही, उलट त्याला जीवनाचे अंतिम ध्येय म्हणजेच 'परम पुरुषार्थ' (मोक्ष) मिळवून देते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील आसक्तीचा त्याग करणे महत्त्वाचे आहे.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी केवळ परीक्षेतील गुणांसाठी न वाचता, ज्ञान मिळवणे हे आपले 'उचित कर्म' समजून अभ्यास करावा. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य प्रामाणिकपणे पार पाडतो, तेव्हा यश आपोआप मिळते.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला आपले विहित कर्तव्य धर्मानुसार पार पाडण्याची आवश्यकता स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, आत्मा हा त्रिकालाबाधित सत्य आहे. तो कोणत्याही शस्त्राने नष्ट होऊ शकत नाही किंवा कोणत्याही क्रियेने त्याला बाधा पोहोचत नाही. अर्जुन आपल्या नातेवाईकांच्या मृत्यूच्या भीतीने व्याकुळ झाला होता, त्याला उद्देशून महाराज म्हणतात की, ज्याचा कधी नाशच होऊ शकत नाही, त्याच्यासाठी शोक करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे. हा देह नश्वर आहे पण त्यातील चैतन्य (आत्मा) अविनाशी आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखादी वस्तू हरवतो किंवा अपयशाने खचून जातो, तेव्हा हे लक्षात ठेवले पाहिजे की आपले मूळ सामर्थ्य आणि अस्तित्व बाह्य बदलांनी नष्ट होत नाही. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी आपले ज्ञान आणि शिकण्याची क्षमता संपत नाही, म्हणून निराश न होता प्रयत्न सुरू ठेवावेत.

अर्जुनाचा शोक दूर करण्यासाठी श्रीकृष्ण त्याला आत्म्याचे अमरत्व समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला उपदेश करतात की, केवळ माहिती मिळवणे म्हणजे ज्ञान नव्हे. जेव्हा साधकाची बुद्धी चंचलपणा सोडून आत्मतत्त्वाशी एकरूप (ऐक्य) होते, तेव्हाच त्याला शाश्वत शांती मिळते. ही स्थिरता प्रयत्नापेक्षा 'सहज' अवस्थेतून येते, जेव्हा बुद्धी विषयांकडून वळून स्वतःच्या स्वरूपाकडे लागते. आत्मबोधातील ही स्थिरता मनुष्याला जीवनातील द्वंद्वांच्या पलीकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही मोठे ध्येय गाठण्यासाठी बुद्धीची एकाग्रता आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थी जेव्हा अभ्यासात पूर्णपणे मग्न होतो, तेव्हा त्याला विषयाचे सखोल ज्ञान सहज प्राप्त होते.

बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर झाल्यावर काय प्राप्त होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.