🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे शुद्ध स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जरी शरीर, इंद्रिये आणि बुद्धी विविध कर्मे करत असली, तरी आत्मा हा स्वतः काहीही करत नाही. तो केवळ साक्षी असतो. हे 'अकर्तृत्व' (न करण्याचे तत्व) आत्म्याच्या मूळ स्वभावातच आहे. ज्याप्रमाणे सूर्य प्रकाश देतो पण तो कर्मात अडकत नाही, त्याप्रमाणे आत्मा कर्मांपासून अलिप्त असतो. हे ज्ञान प्राप्त होणे म्हणजेच मोक्षाच्या मार्गावर चालणे होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे केले' असा अहंकार न बाळगता, आपण केवळ एक माध्यम आहोत ही भावना ठेवावी. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळाल्यावर केवळ स्वतःच्या कष्टाचा गर्व न करता, मिळालेली बुद्धी आणि परिस्थिती ही ईश्वरी देणगी आहे असे मानल्यास मन शांत राहते.

शरीराद्वारे होणाऱ्या कर्मांच्या पलीकडे आत्मा कसा अकर्ता आहे, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कुरुक्षेत्रावरील पांडव आणि कौरव या दोन्ही सैन्यांच्या अफाट विस्ताराचे वर्णन करत आहेत. 'कळांतकाळ' म्हणजे युगाचा अंत किंवा प्रलयकाळ. जेव्हा प्रलय येतो, तेव्हा समुद्र आपल्या मर्यादा सोडून सर्वत्र पसरतो आणि सर्व काही गिळंकृत करतो. तसेच, ही दोन्ही सैन्ये एकमेकांसमोर उभी ठाकली असताना त्यांचा विस्तार आणि त्यातील आवेश पाहून असे वाटते की जणू दोन महासागर एकमेकांवर आदळणार आहेत किंवा महाप्रलयाच्या वेळी संपूर्ण आकाशच खाली कोसळले आहे. हे वर्णन युद्धाच्या भीषणतेची आणि त्या प्रसंगाच्या गांभीर्याची पूर्वकल्पना देते.

जेव्हा आपल्या आयुष्यात दोन मोठ्या समस्या किंवा आव्हाने एकाच वेळी समोर येतात, तेव्हा घाबरून न जाता त्यांच्या भव्यतेचा स्वीकार करून धैर्याने सामोरे जावे. उदाहरण: परीक्षेचा ताण आणि घरगुती जबाबदाऱ्या या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी आल्यावर डगमगून न जाता नियोजन करणे.

कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर जमलेल्या दोन्ही अफाट सैन्यांचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा त्याग करण्याचा विचार करू नये, कारण प्रकृतीनुसार कर्म हे घडतच असते. त्याऐवजी, जे कर्म आपल्या वाट्याला आले आहे, जे शास्त्रशुद्ध (विहित) आहे आणि जे केल्याने समाजाचे व स्वतःचे कल्याण होते, असे 'स्वधर्म' रूपी कर्म करावे. मनाचा पूर्ण निश्चय करून, फळाची आशा न धरता आपले कर्तव्य पार पाडणे हाच खरा कर्मयोग आहे. अयोग्य कर्मापेक्षा आपले विहित कर्म करणे हेच श्रेयस्कर असते.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास आणि नोकरी करणाऱ्यांनी आपले काम ही आपली विहित कर्तव्ये (Duties) समजून प्रामाणिकपणे पूर्ण करावीत. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही याची चिंता करण्यापेक्षा 'अभ्यास करणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने वागणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे आचरण कसे करावे याचे मार्गदर्शन करत आहेत.