←
शनिवार, 26 ऑक्टोबर 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 244

आणि कूर्माचीं अंगें जैसीं । निवांतें होती आपैसीं । तैसीं इंद्रियें जयाचीं त्यांसीं । वश होती ॥

"And as the limbs of a tortoise are naturally withdrawn, so do the senses of such a person come under their control."

कूर्माचीं Noun
Kurmachi
कासवाची
of a tortoise
अंगें Noun
Ange
अवयव
limbs
निवांतें Adverb
Nivante
शांतपणे किंवा सहज
calmly or naturally
आपैसीं Adverb
Apaishi
आपोआप
automatically
इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये
senses
वश Adjective
Vash
ताब्यात
under control

💡 अर्थ

जैसे कछुआ अपने अंगों को समेट लेता है, वैसे ही जिसकी इंद्रियाँ उसके वश में होती हैं, वह स्थिर बुद्धि वाला है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे लक्षण सांगताना कासवाचे उदाहरण देतात. कासव जेव्हा संकटाची चाहूल लागते किंवा जेव्हा गरज नसते, तेव्हा आपली मान आणि पाय कवचाच्या आत ओढून घेते. त्याचप्रमाणे, जो साधक विषयांच्या मोहापासून आपली इंद्रिये सहजपणे बाजूला काढू शकतो, त्याचे मन स्थिर झाले आहे असे समजावे. हे इंद्रियदमन जबरदस्तीने नसून ते स्वाभाविक आणि सहज असावे लागते. जेव्हा बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते, तेव्हा इंद्रिये आपोआपच विषयांकडून निवृत्त होतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण सोशल मीडिया किंवा जंक फूडच्या मोहात पडतो, तेव्हा कासवाप्रमाणे स्वतःवर नियंत्रण मिळवून त्यापासून दूर होणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईलचा मोह टाळणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत आहेत, जिथे इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 126

हें आदिमध्यरहित । स्वयें सिद्ध अपारित । याचें माप कोणाहीप्रत । न निघेचि गा ॥

"This is without beginning or middle, self-evident and infinite; its measure can never be found by anyone."

आदिमध्यरहित Adjective
ādimadhyarahita
सुरुवात आणि मध्य नसलेला
without beginning or middle
स्वयें सिद्ध Adjective
svayēṃ siddha
स्वतःहून सिद्ध असलेला
self-existent
अपारित Adjective
apārita
अमर्याद किंवा अफाट
infinite or boundless
माप Noun
māpa
मोजमाप किंवा प्रमाण
measurement
निघेचि Verb
nighēci
निघत नाही किंवा शक्य नाही
cannot be found or not possible

💡 अर्थ

यह आत्मा आदि और मध्य से रहित है, स्वयं सिद्ध और अनंत है। इसका माप कोई भी नहीं निकाल सकता।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अनंतत्व स्पष्ट करतात. आत्मा हा अनादी आहे, म्हणजे त्याला सुरुवात नाही, आणि त्याला मध्यही नाही. तो 'स्वयंसिद्ध' आहे, म्हणजे त्याच्या अस्तित्वासाठी दुसऱ्या कोणत्याही पुराव्याची किंवा कारणाची गरज नाही. तो 'अपारित' म्हणजे मोजता न येणारा आहे. मानवी बुद्धी किंवा इंद्रिये ज्या गोष्टी मोजू शकतात, त्या मर्यादित असतात, पण आत्मा हा सर्व मर्यादांच्या पलीकडे असल्याने त्याचे 'माप' काढणे कोणालाही शक्य नाही. हे आत्मतत्व सर्वव्यापी आणि अविनाशी आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण स्वतःला शरीराच्या किंवा बुद्धीच्या मर्यादांमध्ये अडकलेले समजतो, तेव्हा या ओवीचा विचार करावा. आपली खरी ओळख (आत्मा) ही अमर्याद आहे, हे समजल्यास आत्मविश्वास वाढतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आले तरी ते तुमच्या आत्म्याचे मोजमाप नाही, कारण तुमचे स्वरूप त्यापेक्षा खूप मोठे आहे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेले आत्म्याचे अमर्याद आणि मोजता न येणारे स्वरूप ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 59

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥

विषय तरी न सेवती । परि ते रसाची आस धरिती । जैसा उपवासी मरे युक्ती । परि क्षुधा न संडे ॥

"The objects of the senses turn away from the embodied soul who abstains from them, but the taste for them remains. Even this taste fades when the Supreme is seen."

विषय Noun
Vishaya
इंद्रियांचे उपभोग (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध)
Sensory objects
सेवती Verb
Sevati
सेवन करणे किंवा उपभोगणे
To consume or enjoy
आस Noun
Aas
ओढ किंवा इच्छा
Desire or longing
उपवासी Noun
Upavasi
ज्याने आहार सोडला आहे असा
One who fasts
क्षुधा Noun
Kshudha
भूक
Hunger
संडे Verb
Sande
सोडणे किंवा जाणे
To leave or abandon

💡 अर्थ

विषयों का सेवन न करने वाले पुरुष के भी विषय तो निवृत्त हो जाते हैं, पर उनमें रहने वाली आसक्ति बनी रहती है। यह आसक्ति केवल परमात्मा के दर्शन से ही समाप्त होती है।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, केवळ बाह्यतः विषयांचा त्याग करणे म्हणजे खरे वैराग्य नव्हे. एखादा आजारी माणूस किंवा उपवास करणारा माणूस अन्नापासून दूर राहतो, पण त्याच्या मनात अन्नाची चव घेण्याची इच्छा (रस) कायम असते. जोपर्यंत साधकाला परब्रह्माचा अनुभव येत नाही, तोपर्यंत विषयांची ही सूक्ष्म ओढ किंवा गोडी मनातून जात नाही. जेव्हा आत्मसाक्षात्कार होतो, तेव्हाच ही विषयांची आसक्ती मुळासकट नष्ट होते. इंद्रियांना बळजबरीने रोखणे ही तात्पुरती अवस्था आहे, पण परमात्म्याचा आनंद मिळणे ही कायमस्वरूपी निवृत्ती आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

एखादी वाईट सवय सोडताना फक्त ती कृती थांबवून चालत नाही, तर मनातून त्याबद्दलची ओढ कमी करणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, अभ्यासासाठी मोबाईल बाजूला ठेवला तरी मन त्यातच असेल तर उपयोग नाही; जेव्हा अभ्यासातील गोडी समजेल, तेव्हाच मोबाईलची ओढ आपोआप कमी होईल.

📌 संदर्भ

इंद्रियांचे दमन आणि मनातील सूक्ष्म आसक्ती यातील फरक स्पष्ट करताना माऊली हे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा