←
शुक्रवार, 25 ऑक्टोबर 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 145

जैसा प्रळयकाळचा वारा । न सांवरे गा वीरा । तैसा इंद्रियग्रामु हा पुरा । अनावरु सदा ॥

"As the wind of the cosmic dissolution cannot be restrained, O Hero, so is this group of senses always uncontrollable."

प्रळयकाळचा Adjective
Pralayakalacha
प्रलयाच्या वेळेचा
Of the time of cosmic dissolution
वारा Noun
Vara
वारा/पवन
Wind
सांवरे Verb
Sanvare
आवरता येणे/नियंत्रित होणे
To be restrained or controlled
इंद्रियग्रामु Noun
Indriyagramu
इंद्रियांचा समूह
The group of senses
अनावरु Adjective
Anavaru
नियंत्रणाबाहेर
Uncontrollable

💡 अर्थ

जसा प्रलयकाळातील वारा कोणालाही आवरता येत नाही, तसाच हा इंद्रियांचा समूह नेहमी अनावर असतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियांच्या शक्तीचे वर्णन करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, ज्याप्रमाणे महाप्रलयाच्या वेळी सुटलेला प्रचंड वारा कोणत्याही अडथळ्याने थांबत नाही किंवा कोणाच्याही नियंत्रणात राहत नाही, त्याचप्रमाणे माणसाची पाचही ज्ञानेंद्रिये अत्यंत शक्तिशाली आणि चंचल असतात. ती माणसाच्या मनाला आपल्या विषयांकडे इतक्या वेगाने ओढून नेतात की, विवेकी माणसालाही ती आवरणे कठीण जाते. साधकाने या इंद्रियांच्या अनावर स्वरूपाची जाणीव ठेवून सावध राहिले पाहिजे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जंक फूड खाण्याची इच्छा किंवा मोबाईलचे व्यसन हे इंद्रियांच्या अनावरपणाचे उदाहरण आहे. हे टाळण्यासाठी मनावर संयम ठेवणे आवश्यक आहे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्णांच्या उपदेशावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियांच्या चंचलतेचे उदाहरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 38

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ । ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥

सुख आणि दुःख । समान मानूनि देख । लाभ आणि अलेख । जयापरी ॥

"Treating pleasure and pain, gain and loss, victory and defeat as the same, prepare yourself for the fight; in this way, you will not incur sin."

सुख Noun
Sukha
आनंद
Pleasure
दुःख Noun
Dukha
वेदना
Pain
समान Adjective
Samana
सारखे
Equal
देख Verb
Dekha
पाहणे किंवा मानणे
Consider or See
लाभ Noun
Labha
फायदा
Gain
अलेख Noun
Alekha
तोटा किंवा हानी
Loss

💡 अर्थ

सुख आणि दुःख, फायदा आणि तोटा, तसेच विजय आणि पराजय या गोष्टींना समान मानून तू युद्धासाठी तयार हो. असे केल्याने तुला कोणतेही पाप लागणार नाही.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे अर्जुनाला समत्व बुद्धीचा उपदेश करत आहेत. ते सांगतात की, मनुष्याने जीवनातील द्वंद्वांकडे (सुख-दुःख, जय-पराजय) तटस्थपणे पाहिले पाहिजे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता केवळ आपले कर्तव्य म्हणून कर्म करतो, तेव्हा त्या कर्माचे चांगले किंवा वाईट परिणाम आपल्याला बाधत नाहीत. ही 'निष्काम कर्मयोगाची' पहिली पायरी आहे. मनाची स्थिती स्थिर ठेवून केलेले कर्म हे बंधनाला कारणीभूत ठरत नाही, तर ते मुक्तीचा मार्ग सुकर करते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, परीक्षेत यश मिळो किंवा अपयश, आपण आपला अभ्यास प्रामाणिकपणे करणे हे आपले कर्तव्य आहे, असे मानून चालल्यास मानसिक ताण कमी होतो आणि आपण अधिक चांगल्या प्रकारे कार्य करू शकतो.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्तव्याचे पालन करताना सुख-दुःखाकडे दुर्लक्ष करून समत्व बुद्धीने वागण्याचा सल्ला देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 55

तैसे कर्माचेनि आधारें । कर्मचि सांडिजे निधारे । जैसें नावेचेनि अवसरें । पैलतीर पाविजे ॥

"Just as by the means of a boat, one reaches the opposite shore; so by the support of action, action itself is transcended."

कर्माचेनि Noun
Karmācēni
कर्माच्या
of action
आधारें Noun
Ādhārē
आधाराने
with the support
सांडिजे Verb
Sāṇḍijē
सोडावे किंवा त्यागावे
should be abandoned
नावेचेनि Noun
Nāvēcēni
नावेच्या
by the boat
पैलतीर Noun
Pailatīra
पलीकडचा काठ
the other shore
पाविजे Verb
Pāvijē
पोहोचावे
to reach

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे नावेच्या साहाय्याने नदी ओलांडून पलीकडच्या तीरावर पोहोचल्यावर नाव सोडून दिली जाते, त्याचप्रमाणे कर्माच्या आधारानेच कर्माचा त्याग (फळाची आशा सोडणे) केला जातो.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मातून मुक्त होण्याची युक्ती सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत आपण संसारात आहोत, तोपर्यंत कर्म करणे टाळता येत नाही. परंतु, हेच कर्म जर आपण 'निष्काम' बुद्धीने केले, तर ते आपल्याला बंधनातून मुक्त करते. जसे नदी पार करण्यासाठी नाव आवश्यक असते, पण पैलतीरावर पोहोचल्यावर आपण ती नाव तिथेच सोडतो, तसेच ज्ञानाची प्राप्ती झाल्यावर कर्माचा अहंकार आणि कर्माची फळे गळून पडतात. कर्माचा उपयोग करूनच कर्माच्या पलीकडे जाणे हाच खरा योग आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी हे करतोय' हा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य उत्तम रीतीने पार पाडावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने विजयाची चिंता न करता केवळ खेळावर लक्ष केंद्रित करावे, जेणेकरून खेळाचा आनंदही मिळेल आणि दडपणही येणार नाही.

📌 संदर्भ

श्री ज्ञानेश्वर महाराज कर्म करूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त व्हावे, हे या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा