🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत समत्व बुद्धीचे (Equanimity) सर्वोच्च महत्त्व विशद करतात. जो साधक सुख-दुःख, लाभ-हानी, किंवा मान-अपमान या द्वंद्वांमध्ये आपले मानसिक संतुलन ढळू देत नाही, त्याचे चित्त ब्रह्माशी एकरूप झालेले असते. अशा स्थितीत पोहोचलेला मनुष्य देहाने जरी जगात वावरत असला, तरी तो स्वरूपाने परब्रह्मच असतो. समत्व हेच मुक्तीचे लक्षण आहे, असे माउली येथे निक्षून सांगतात.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला यश किंवा अपयश येते, तेव्हा खूप हुरळून न जाता किंवा खचून न जाता शांत राहण्याचा प्रयत्न करणे म्हणजे समत्व होय. उदाहरणार्थ, खेळात हार झाली तरी प्रतिस्पर्ध्याचे अभिनंदन करणे आणि स्वतःच्या चुका सुधारणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे समत्व बुद्धी प्राप्त झालेल्या व्यक्तीच्या स्थितीचे वर्णन करत आहेत आणि ती व्यक्ती ब्रह्मरूप कशी असते हे सांगत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज पांडवांच्या सैन्याचे वर्णन करत आहेत. संजय धृतराष्ट्राला सांगतो की, पांडवांचे सैन्य केवळ सैनिकांचा समूह नसून ते अत्यंत भयावह आणि शक्तिशाली आहे. त्याची तुलना 'महाभय काळ' म्हणजे प्रत्यक्ष मृत्यूशी आणि 'प्रळयकाळींचें वायुचक्र' म्हणजे सृष्टीचा अंत करणाऱ्या प्रचंड चक्रीवादळाशी केली आहे. हे सैन्य अधर्माचा नाश करण्यासाठी पूर्णपणे सज्ज आणि समर्थ असल्याचे हे प्रतीक आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या मोठ्या संकटाचा सामना करतो, तेव्हा आपली तयारी आणि आत्मविश्वास इतका प्रबळ असावा की अडथळे स्वतःच दूर होतील. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा अभ्यास करताना आपली एकाग्रता एखाद्या वादळासारखी असावी, जी सर्व शंकांना दूर सारून यश मिळवून देईल.

संजय राजा धृतराष्ट्राला पांडवांच्या सैन्याच्या प्रचंड शक्तीचे वर्णन करून सांगत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात सर्व नद्या पूर्ण भरून समुद्राला मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. त्याचप्रमाणे, स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या मनात अनेक विषयांच्या इच्छा निर्माण झाल्या तरी, तो त्यांच्यामुळे विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपात स्थिर राहतो. त्याच्या ठिकाणी असलेल्या आत्मसुखामुळे बाह्य जगातील कामना त्याला बाधा पोहोचवू शकत नाहीत. हा श्लोक भगवद्गीतेतील 'आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं...' या श्लोकावर आधारित आहे.

आपल्या आयुष्यात अनेक संकटे किंवा प्रलोभने येतात. अशा वेळी समुद्रासारखे शांत राहून, त्या परिस्थितीचा आपल्या मनावर परिणाम होऊ न देणे, हे या ओवीतून शिकता येते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता शांतपणे पुढचा अभ्यास करणे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देतात.