🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, या जगातील सर्व भौतिक गोष्टी अनित्य आहेत. ज्या गोष्टीला सुरुवात (आदि) आहे, तिला अंत असणे हा सृष्टीचा अटळ नियम आहे. हा सृष्टीचा मूळ स्वभावच आहे. त्यामुळे जे नष्ट होणार आहे, त्याबद्दल शोक करणे किंवा दुःख करणे व्यर्थ आहे. ज्ञानी माणसाने हे ओळखून मनाची शांती ढळू देऊ नये.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपले काही नुकसान होते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की कोणतीही गोष्ट कायमस्वरूपी नसते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तर खचून न जाता, तो एक टप्पा संपला असून नवीन संधीची सुरुवात आहे असे मानून पुढे जावे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला भौतिक जगाच्या नश्वरतेबद्दल आणि सृष्टीच्या नियमाबद्दल सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत क्रोधाच्या भयानक आणि अनावर स्वरूपाचे वर्णन करतात. जेव्हा मनुष्याच्या मनात एखाद्या विषयाबद्दलची आसक्ती पूर्ण होत नाही, तेव्हा त्यातून क्रोधाचा जन्म होतो. हा क्रोध एखाद्या वणव्यासारखा असतो. ज्याप्रमाणे प्रदीप्त झालेला अग्नी समोर येईल त्या सर्व गोष्टींना भस्म करून टाकतो आणि त्याला शांत करणे कठीण असते, त्याचप्रमाणे एकदा का मनुष्याच्या अंतःकरणात क्रोधाचा संचार झाला की, त्याची विवेकबुद्धी नष्ट होते. हा क्रोध इतका प्रबळ असतो की तो स्वतःला किंवा इतरांनाही नियंत्रित करता येत नाही. हे क्रोधाचे विनाशकारी रूप साधकाने ओळखावे असा संदेश माऊली येथे देतात.

दैनंदिन जीवनात रागावर नियंत्रण मिळवणे अत्यंत आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या मित्राने तुमची चूक काढली आणि तुम्हाला खूप राग आला, तर त्या क्षणी काहीही बोलण्यापूर्वी दहापर्यंत अंक मोजावेत. जर आपण त्या रागाला (अग्नीला) वाढू दिले, तर तो आपल्या मैत्रीचा आणि मानसिक शांततेचा नाश करेल.

विषयांच्या चिंतनातून आसक्ती आणि आसक्तीतून क्रोध कसा निर्माण होतो, हे सांगताना माऊली क्रोधाची तीव्रता स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचा भावार्थ स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य बाह्यतः कर्मे करत असतानाही अंतर्यामी अकर्ता राहतो (म्हणजेच कर्माच्या फळाची अपेक्षा ठेवत नाही), त्याला कर्मात अकर्म दिसते. याउलट, जो केवळ शरीर शांत ठेवून बसतो पण मनात वासना आणि विचारांचे चक्र चालू ठेवतो, त्याला अकर्मातही कर्मच घडत असते. ही सूक्ष्म दृष्टी ज्याला प्राप्त झाली, तोच खरा बुद्धीमान आणि योगी होय. कर्माचा अहंकार सोडणे हाच खरा ज्ञानमार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे काम करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते केवळ आपले कर्तव्य म्हणून पार पाडणे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती ओझे न मानता आनंदाने करणे, म्हणजे कर्मात अकर्म अनुभवणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म आणि गहन फरक समजावून सांगत आहेत, ज्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.