←
मंगळवार, 03 सप्टेंबर 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 140

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि विहित जे धर्म । तेचि आचरावे हे वर्म । सुखाचे गा ॥

"Therefore, perform the appropriate actions and the prescribed duties; this is the secret to happiness."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchita
योग्य
Appropriate
विहित Adjective
Vihita
शास्त्राने नेमून दिलेले
Prescribed
आचरावे Verb
Acharave
आचरण करावे
Should practice
वर्म Noun
Varma
रहस्य किंवा मर्म
Secret or Essence

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य कर्म आहे आणि जे शास्त्राने सांगितलेले कर्तव्य आहे, त्याचेच पालन करावे. हेच सुखाचे खरे रहस्य आहे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने गोंधळून न जाता आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' म्हणजे योग्य कर्म आणि 'विहित' म्हणजे शास्त्राने किंवा निसर्गाने नेमून दिलेले कर्तव्य पार पाडावे. स्वधर्माचे पालन करणे आणि आपली जबाबदारी प्रामाणिकपणे पार पाडणे, हेच जीवनात शाश्वत सुख मिळवण्याचे गुपित आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, फळाची अपेक्षा न ठेवता विहित कर्म करणे हाच मोक्षाचा मार्ग आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर एखादा विद्यार्थी केवळ परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता आपला अभ्यास (विहित कर्म) प्रामाणिकपणे करत असेल, तर त्याला मानसिक समाधान मिळते. हेच सुखी जीवनाचे सूत्र आहे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वधर्माचे आणि विहित कर्माचे महत्त्व समजावून सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 1

तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् । विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥

तंव संजयो म्हणे राया | मग तो पांडुसुतु सवैया | देखिला असे मोहें कवळिला | जैसा चिखलीं गज रुतला ||

"Then Sanjaya said, 'O King, that valiant son of Pandu was seen overwhelmed by delusion, like an elephant stuck in the mud.'"

तंव Adverb
Tanva
तेव्हा
Then
पांडुसुतु Noun
Pandusutu
पांडूचा पुत्र (अर्जुन)
Son of Pandu (Arjuna)
सवैया Adjective
Savaiya
पराक्रमी / सवाई
Valiant / Powerful
मोहें Noun
Mohe
मोहाने
By delusion
कवळिला Verb
Kavalila
ग्रासलेला / वेढलेला
Engulfed / Seized
गज Noun
Gaja
हत्ती
Elephant
रुतला Verb
Rutala
अडकलेला / रुतलेला
Stuck / Sunk

💡 अर्थ

संजय धृतराष्ट्राला म्हणाला, 'हे राजा, तो पराक्रमी अर्जुन मोहाने असा ग्रासलेला दिसला, जसा एखादा बलाढ्य हत्ती चिखलात अडकलेला असावा.'

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचे अत्यंत मार्मिक वर्णन करतात. अर्जुन, जो एरवी अत्यंत पराक्रमी आणि शूर आहे, तो आता मोह आणि करुणेच्या गर्तेत अडकला आहे. ज्याप्रमाणे एखादा शक्तिशाली हत्ती चिखलात रुतल्यावर हतबल होतो आणि आपली शक्ती विसरतो, त्याप्रमाणे अर्जुन आपल्या कर्तव्यापासून विचलित झाला आहे. ही ओवी मानवी मनाच्या अशा अवस्थेचे दर्शन घडवते जिथे बुद्धी मोहामुळे कुंठित होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात गोंधळून जातो आणि काय करावे हे सुचत नाही, तेव्हा आपण अर्जुनासारखे 'मोहात' असतो. अशा वेळी स्वतःच्या शक्तीवर विश्वास ठेवून योग्य मार्गदर्शनाची (गुरूची) गरज असते. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी भीतीमुळे येणारे उत्तर विसरणे, अशा वेळी शांत राहून मन एकाग्र करणे आवश्यक असते.

📌 संदर्भ

दुसऱ्या अध्यायाच्या सुरुवातीला संजय धृतराष्ट्र राजाला अर्जुनाच्या विषादग्रस्त आणि गोंधळलेल्या अवस्थेचे वर्णन करून सांगत आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 264

विषयान्विचरन्निन्द्रियैस्त्यक्तरागद्वेषैस्तु । आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥

म्हणोनि विषयांचेनि सांगे । विरक्तीचें पाऊल न भंगे । आणि इंद्रियें आपुलेनि वेगें । विचरती जरी ॥ २६४ ॥

"Therefore, in the company of sense objects, the path of detachment is not broken, even if the senses move by their own momentum."

विषयांचेनि Noun
Vishayancheni
विषयांच्या / भोगांच्या
Of sense objects
सांगे Noun
Sange
संगतीने / सहवासात
In the company of
विरक्तीचें Noun
Viraktiche
वैराग्याचे / अलिप्ततेचे
Of detachment
न भंगे Verb
Na Bhange
मोडत नाही / ढळत नाही
Does not break
विचरती Verb
Vicharati
वावरतात / फिरतात
Wander or move

💡 अर्थ

म्हणून विषयांच्या सहवासात असूनही ज्याची विरक्ती ढळत नाही आणि ज्याची इंद्रिये आपल्या नैसर्गिक ओढीने विषयांत वावरली तरी तो विचलित होत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या लक्षणांचे सखोल विवेचन करतात. ते म्हणतात की, ज्याने आपल्या अंतःकरणावर विजय मिळवला आहे, असा पुरुष बाह्य जगातील विषयांच्या (भोगवस्तूंच्या) संपर्कात आला तरी त्याचे वैराग्य ढळत नाही. सामान्यतः इंद्रिये विषयांकडे धाव घेतात आणि माणसाला मोहात पाडतात, परंतु आत्मसंयमी पुरुषाची इंद्रिये त्याच्या नियंत्रणात असतात. जरी ती इंद्रिये नैसर्गिक प्रवृत्तीनुसार विषयांमध्ये वावरली, तरी त्या पुरुषाच्या मनात राग (आसक्ती) किंवा द्वेष निर्माण होत नाही. तो या द्वंद्वांच्या पलीकडे गेलेला असतो, त्यामुळे त्याचे मानसिक संतुलन आणि शांती अबाधित राहते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, आपण सोशल मीडिया किंवा चविष्ट पदार्थांच्या सानिध्यात असतानाही, जर आपण आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करू शकलो आणि त्या गोष्टींच्या आहारी गेलो नाही, तर आपण या ओवीचा अर्थ जगत आहोत. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल जवळ असूनही तो न वापरणे हा एक प्रकारचा इंद्रिय संयम आहे.

📌 संदर्भ

आत्मसंयमी पुरुष विषयांच्या सानिध्यात राहूनही कसा अलिप्त राहतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा