🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ज्ञानी पुरुष सर्व विहित कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' ही भावना नसते. ज्याप्रमाणे सूर्य संपूर्ण जगाला प्रकाश देतो, पण त्या प्रकाशाचा उपभोग तो स्वतः घेत नाही किंवा त्या प्रकाशाचे श्रेय घेण्याचा अहंकार बाळगत नाही, त्याचप्रमाणे मुक्त पुरुष कर्माच्या फळापासून आणि अहंकारापासून अलिप्त राहतो. कर्मे होऊनही ती त्याला बांधत नाहीत कारण त्यात 'कर्तेपणा' नसतो.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली कर्तव्ये पार पाडताना 'मी हे केले' असा गर्व करू नये. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना ती आपले कर्तव्य समजून करावी, त्याचे प्रदर्शन करू नये. यामुळे मनाला शांती मिळते आणि अहंकार वाढत नाही.

ज्ञानी पुरुष कर्मात असूनही कर्मापासून कसा अलिप्त असतो आणि अहंकाररहित कर्म कसे करावे, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत व्यावहारिक मार्गदर्शन करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने भविष्याची चिंता किंवा भूतकाळाचा विचार न करता, वर्तमानात जे कर्तव्य नैसर्गिकरीत्या समोर आले आहे, त्यावर लक्ष केंद्रित करावे. 'ओघें मिळे' म्हणजे जे कर्म परिस्थितीनुसार प्राप्त झाले आहे, ते टाळू नये. ते कर्म करताना मनात कोणतीही अस्वस्थता न ठेवता 'निचाळ' म्हणजे अत्यंत स्थिर आणि शांत चित्ताने ते पार पाडावे. हीच कर्माची शुद्ध अवस्था आहे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्यावर एखादी जबाबदारी येते, तेव्हा ती ओझे न मानता 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने शांतपणे पार पाडावी. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये अचानक आलेले काम चिडचिड न करता शांत चित्ताने पूर्ण करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज कर्माचरणाची पद्धत स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व या सत्याचा उलगडा झाल्यावर शोक करण्याला जागाच उरत नाही. अर्जुन मोहवश होऊन दुःख करत होता, त्याला सावध करताना कृष्ण म्हणतात की, सत्याचा आणि विवेकाचा विचार न करता शोक करणे हे एका क्षत्रियाला आणि ज्ञानी पुरुषाला मुळीच शोभत नाही. विवेकाचा अभाव हेच सर्व दुःखांचे मूळ आहे, असे येथे सुचवले आहे.

जेव्हा आपल्या आयुष्यात एखादी कठीण परिस्थिती येते किंवा नुकसान होते, तेव्हा रडत न बसता शांतपणे विचार करून परिस्थिती स्वीकारणे आवश्यक आहे. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर रडण्यापेक्षा, कुठे चूक झाली याचा विचार करून पुढच्या वेळी जास्त अभ्यास करणे हाच खरा मार्ग आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व समजावून सांगून त्याचा अज्ञानजन्य शोक दूर करण्याचा प्रयत्न करत आहेत.