←
बुधवार, 21 ऑगस्ट 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 114

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि विहित जे धर्म । तेचि आचरावे उत्तम । फळाशा सांडूनि ॥

"Therefore, perform the appropriate actions and prescribed duties with excellence, having abandoned the expectation of results."

उचित Adjective
Uchita
योग्य किंवा समयोचित
Appropriate or proper
विहित Adjective
Vihita
शास्त्राने ठरवून दिलेले किंवा विहित केलेले
Prescribed or ordained
आचरावे Verb
Acharave
आचरणात आणावे किंवा करावे
Should practice or perform
उत्तम Adverb
Uttama
सर्वश्रेष्ठ किंवा चांगल्या प्रकारे
Excellently or best
फळाशा Noun
Phalasha
फळाची आशा किंवा अपेक्षा
Desire for results
सांडूनि Verb
Sanduni
त्याग करून किंवा सोडून
Renouncing or leaving

💡 अर्थ

इसलिए, जो उचित कर्म है और जो शास्त्र-सम्मत कर्तव्य है, उसे ही फल की इच्छा का त्याग करके उत्तम रीति से करना चाहिए।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार कर्म करू नये, तर जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे शास्त्राने किंवा धर्माने 'विहित' (सांगितलेले) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना ते अत्यंत 'उत्तम' रीतीने पार पाडावे, परंतु त्या कर्मापासून मिळणाऱ्या फळाची आशा (फळाशा) पूर्णपणे सोडून द्यावी. फळाची आसक्ती सोडल्यामुळे कर्माचे ओझे होत नाही आणि चित्तशुद्धी होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेत 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' या चिंतेत राहण्यापेक्षा, आपला अभ्यास (विहित कर्म) प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. फळाची चिंता सोडल्यास अभ्यासात अधिक प्रगती होते.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वरीच्या तिसऱ्या अध्यायात, भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितलेल्या निष्काम कर्मयोगाचे स्पष्टीकरण देताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी मांडतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 117

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥

तरी हे शस्त्रें न तुटे । कीं अग्नीनें न जळे । हे न मरे न बुडे । पाणीयेसी ॥

"Thus, this (soul) is not broken by weapons, nor burnt by fire; it does not die, nor does it drown in water."

शस्त्रें Noun
Shastren
शस्त्राने
By weapons
न तुटे Verb
Na tute
तुटत नाही
Does not break/cut
अग्नीनें Noun
Agninen
आगीने
By fire
न जळे Verb
Na jale
जळत नाही
Does not burn
पाणीयेसी Noun
Paniyasi
पाण्याने
By water

💡 अर्थ

यह आत्मा न शस्त्रों से काटी जा सकती है, न अग्नि से जलाई जा सकती है, न जल से गीली की जा सकती है और न ही मरती है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अमरत्व आणि अविनाशी स्वरूप स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे भौतिक वस्तू शस्त्र, अग्नी किंवा पाण्याने नष्ट होतात, तसा आत्मा नाही. तो या सर्व भौतिक घटकांच्या पलीकडे आहे. शरीर हे नश्वर आहे, पण त्यातील चैतन्य (आत्मा) कधीही संपत नाही. सांख्य योगातील हा अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत आहे जो मनुष्याला मृत्यूच्या भीतीतून मुक्त करतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण संकटात असतो किंवा अपयशाने खचतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले मूळ स्वरूप (आत्मा) कोणत्याही बाह्य संकटाने नष्ट होऊ शकत नाही. उदाहरण: एखाद्या व्यक्तीचे नुकसान झाले तरी तिने 'माझे अस्तित्व या नुकसानापेक्षा मोठे आहे' हा विचार करून धीर धरावा.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाचा शोक दूर करण्यासाठी त्याला आत्म्याचे शाश्वत आणि अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 216

जैसा जळचरा पाठीं । लागला काळु न सुटे मिठी । तैसा विषयांचां पोटीं । मृत्यु असे ॥ २१६ ॥

"As death follows the water-creature and does not loosen its grip, so does death reside in the heart of sense-objects."

जळचरा Noun
Jalachara
पाण्यात राहणारा प्राणी (मासा इ.)
Water creature (fish etc.)
काळु Noun
Kaalu
मृत्यू किंवा वेळ
Death or Time
मिठी Noun
Mithi
पकड किंवा विळखा
Grip or embrace
विषयांचां Noun
Vishayancha
इंद्रियांच्या भोगांच्या
Of sensory objects/pleasures
पोटीं Noun
Poti
उदरात किंवा आत
Inside or in the womb
न सुटे Verb
Na Sute
सुटत नाही
Does not release

💡 अर्थ

जैसे जलचर प्राणियों के पीछे काल (मृत्यु) लगा रहता है और अपनी पकड़ नहीं छोड़ता, वैसे ही इंद्रिय विषयों के भीतर विनाश छिपा होता है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून इंद्रियविषयांच्या आसक्तीतील भयंकर धोका स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा शिकारी मासा किंवा काळ (मृत्यू) जलचराचा सतत पाठलाग करतो आणि एकदा पकडल्यावर त्याची मिठी सुटत नाही, अगदी तसेच मानवी इंद्रियांना आकर्षित करणाऱ्या विषयांच्या (उदा. शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) मुळाशी विनाश किंवा मृत्यू दडलेला असतो. विषयांचे सेवन वरवर सुखावह वाटले तरी ते मनुष्याला अधोगतीकडे आणि अंतिमतः विनाशाकडे घेऊन जाते. स्थितप्रज्ञ होण्यासाठी या विषयांच्या मोहजालातून बाहेर पडणे आवश्यक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा तात्पुरत्या सुखासाठी चुकीच्या सवयी लावतो (उदा. अति खाणे किंवा व्यसन). हे सुख सुरुवातीला गोड वाटते, पण त्यातच भविष्यातील आजार किंवा 'मृत्यू' दडलेला असतो. हे ओळखून संयम ठेवणे म्हणजे या ओवीचा वापर करणे होय.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियविषयांच्या आसक्तीमुळे होणारा विनाश माऊली या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा