←
गुरुवार, 18 जुलै 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 197

म्हणोनि कर्मे तरी कीजती । परि तीं कर्तेपणें न शिवती । जैसा सूर्य न लिंपे दीप्ति । प्रकाशुनी ॥

"Therefore, actions are performed, but they do not touch (the self) with the sense of doership; just as the sun is not smeared by the radiance it spreads."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
कीजती Verb
Kijati
केली जातात
Are performed
कर्तेपणें Noun
Kartepane
कर्तेपणाच्या भावनेने
With the sense of doership
शिवती Verb
Shivati
स्पर्श करणे किंवा चिकटणे
To touch or affect
लिंपे Verb
Limpe
लिप्त होणे किंवा माखणे
To be smeared or tainted
दीप्ति Noun
Dipti
प्रकाश किंवा तेज
Radiance or light

💡 अर्थ

म्हणून कर्मे तर केली जातात, पण ती 'मी करतो' या भावनेने (कर्तेपणाने) स्पर्श करत नाहीत. ज्याप्रमाणे सूर्य प्रकाश देऊनही त्या प्रकाशाने लिप्त होत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे कर्म करत आहे' असा अहंकार नसतो. तो कर्माच्या फळाशी किंवा कर्माच्या प्रक्रियेशी स्वतःला बांधून घेत नाही. यासाठी सूर्याचे उत्तम उदाहरण दिले आहे. सूर्य संपूर्ण जगाला प्रकाशित करतो, पण तो त्या प्रकाशाच्या गुण-दोषांनी किंवा क्रियेने प्रभावित होत नाही. त्याचप्रमाणे, आत्मज्ञानी व्यक्तीची कर्मे ही केवळ नैसर्गिक क्रिया असतात, त्यात कर्तेपणाचा अभिमान नसतो. ती कर्मे करूनही तो अकर्ताच राहतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपण अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'मी किती कष्ट करतोय' असा विचार न करता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास आपल्याला मानसिक ताण जाणवणार नाही. उदाहरण: आई मुलासाठी जेवण बनवते, तेव्हा ती प्रेमापोटी करते, त्यात 'मी उपकार करतेय' अशी भावना नसते.

📌 संदर्भ

ज्ञानी पुरुष कर्मात असूनही कर्मापासून अलिप्त कसा राहतो, याचे वर्णन येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 120

जेणें देहाभिमानु सांडिला । जो फळाशेवेगळा जाहला । तो कर्मामाजीं वर्तला । तरी अलिप्तु ॥ १२० ॥

जेणे देहाभिमान सांडिला । जो फळाशेवेगळा झाला । तो कर्मामध्ये वर्तला । तरी अलिप्त ॥ १२० ॥

"He who has abandoned body-consciousness and is free from the desire for results, remains untouched even while performing actions."

देहाभिमानु Noun
Dehabhimanu
देहाचा अहंकार
Body-ego
सांडिला Verb
Sandila
त्यागला
Abandoned
फळाशेवेगळा Adjective
Phalashevegala
फळाच्या इच्छेविना
Free from desire for fruits
कर्मामाजीं Noun
Karmamaji
कर्मामध्ये
In actions
वर्तला Verb
Vartala
वागला
Acted
अलिप्तु Adjective
Aliptu
अलिप्त
Detached

💡 अर्थ

ज्याने शरीराचा अहंकार सोडला आहे आणि जो फळाची अपेक्षा न ठेवता वागतो, तो कर्मे करूनही त्यापासून अलिप्त राहतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादा मनुष्य 'मी म्हणजे हे शरीर' हा अहंकार (देहाभिमान) पूर्णपणे त्यागून देतो, तेव्हा त्याच्या मनातून कर्माच्या फळाची इच्छा आपोआप नष्ट होते. असा पुरुष संसारात राहून सर्व प्रकारची कर्तव्ये पार पाडतो, पण ज्याप्रमाणे कमळाचे पान पाण्यात असूनही ओले होत नाही, त्याप्रमाणे तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही. हेच खरे ज्ञान आणि मुक्तीचे लक्षण आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मला काय मिळेल' या चिंतेपेक्षा 'मी माझे काम सर्वोत्तम कसे करेन' यावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही याची भीती न बाळगता प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे म्हणजे अलिप्त राहून कर्म करणे होय.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला अशा व्यक्तीची लक्षणे सांगत आहेत जिने आत्मज्ञान प्राप्त केले आहे आणि जी कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 6, श्लोक 1

आतां आत्मानुभवें चोखडा । जो योगु हा सुहाडा । तो सांगिजेल निवाडा । अवधारिजो ॥ १ ॥

"Now, this pure Yoga of self-experience, which is so beautiful, shall be explained clearly; please pay heed."

आतां Adverb
Ātāṃ
आता
Now
आत्मानुभवें Noun
Ātmānubhavēṃ
आत्म-अनुभवाने
By self-experience
चोखडा Adjective
Cōkhaḍā
शुद्ध किंवा निर्मळ
Pure or clean
सुहाडा Adjective
Suhāḍā
सुंदर किंवा उत्तम
Beautiful or excellent
सांगिजेल Verb
Sāṅgijēla
सांगितले जाईल
Will be told/explained
निवाडा Adverb
Nivāḍā
स्पष्टपणे किंवा निवडून
Clearly or decisively
अवधारिजो Verb
Avadhārijō
लक्ष देऊन ऐकावे
Listen attentively

💡 अर्थ

आता आत्मसाक्षात्काराने शुद्ध झालेला, जो हा सुंदर योग आहे, त्याचे स्पष्ट निरूपण केले जाईल, ते तुम्ही लक्ष देऊन ऐकावे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वरीच्या सहाव्या अध्यायाची सुरुवात करताना संत ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की, आता मी तुम्हाला 'आत्मसंयम योगा'विषयी सांगणार आहे. हा योग केवळ तांत्रिक क्रियांचा संच नसून, तो प्रत्यक्ष आत्म-अनुभवाने सिद्ध झालेला आणि अत्यंत पवित्र असा मार्ग आहे. हा मार्ग साधकासाठी अत्यंत सुखकारक आणि सुंदर आहे. या योगाचे स्वरूप मी अत्यंत स्पष्टपणे आणि सविस्तरपणे मांडणार आहे. तरी श्रोत्यांनी आपले सर्व लक्ष केंद्रित करून या विवेचनाचा स्वीकार करावा, अशी विनंती महाराज करतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

कोणतेही नवीन आणि महत्त्वाचे काम सुरू करताना ते पूर्ण एकाग्रतेने आणि शांत चित्ताने ऐकणे किंवा समजून घेणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ: वर्गात नवीन धडा शिकताना विद्यार्थ्यांनी आपले पूर्ण लक्ष शिक्षकांकडे दिल्यास तो विषय उत्तम समजतो.

📌 संदर्भ

भगवद्गीतेच्या सहाव्या अध्यायावर भाष्य करताना संत ज्ञानेश्वर महाराज या अध्यायातील 'आत्मसंयम योगा'ची प्रस्तावना करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा