🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या संन्याशाची व्याख्या करतात. संन्यास म्हणजे केवळ भगवी वस्त्रे परिधान करणे किंवा घरदार सोडणे नव्हे, तर ती मनाची एक अवस्था आहे. ज्याच्या मनात कोणत्याही फळाची अपेक्षा (आशा) उरलेली नाही आणि ज्याच्या मनात कोणाविषयीही तिरस्कार (द्वेष) नाही, तोच खरा 'नित्य संन्यासी' आहे. असा मनुष्य संसारात राहूनही सर्व कर्मबंधनांतून मुक्त असतो, कारण त्याचे मन द्वैताच्या पलीकडे गेलेले असते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण कोणाकडून अपेक्षा न ठेवता काम करतो आणि कोणाबद्दलही मनात राग धरत नाही, तेव्हा आपण मानसिक शांतता अनुभवतो. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत करताना परतफेडीची अपेक्षा न ठेवणे हाच खरा मानसिक संन्यास आहे.

खरा संन्यासी कोणाला म्हणावे, याचे स्पष्टीकरण देताना ज्ञानेश्वर महाराज बाह्य वेषापेक्षा अंतर्मनातील शुद्धतेवर भर देतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माची गहन गती स्पष्ट करतात. आत्मज्ञानी पुरुष जेव्हा कर्म करतो, तेव्हा तो स्वतःला कर्ता मानत नाही, म्हणून त्याचे कर्म 'अकर्म' होते. याउलट, एखादा मनुष्य बाहेरून शांत बसलेला दिसला तरी त्याच्या मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प चालू असतात, तर ते 'अकर्म' असूनही 'कर्म'च असते. हा सूक्ष्म भेद ओळखणे सामान्य बुद्धीच्या पलीकडचे आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता कर्तव्य भावनेने काम करावे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती ओझे न मानता आनंदाने करणे, जेणेकरून त्याचा मानसिक ताण येणार नाही.

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील कर्माच्या गुंतागुंतीच्या स्वरूपावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या श्रेष्ठत्वाचे आणि त्यातील वक्ता-श्रोता यांच्या योग्यतेचे वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, हे गीता शास्त्र असे आहे जिथे प्रत्यक्ष भगवान श्रीकृष्ण उपदेश करत आहेत आणि तो उपदेश ग्रहण करण्यासाठी अर्जुनासारखा अधिकारी (पात्र) शिष्य समोर आहे. जेव्हा शिकवणारा पूर्णज्ञानी असतो आणि शिकणारा पूर्णपणे समर्पित व पात्र असतो, तेव्हा तिथे ज्ञानाचा महान प्रकाश पडणारच, यात आश्चर्य वाटण्यासारखे काहीच नाही. हे एक आदर्श गुरु-शिष्य नाते दर्शवते.

कोणतीही विद्या आत्मसात करण्यासाठी केवळ चांगला शिक्षक असून चालत नाही, तर विद्यार्थ्याची पात्रता आणि एकाग्रताही महत्त्वाची असते. उदाहरण: जर एखादा विद्यार्थी मनापासून शिकण्यास तयार असेल, तर त्याला योग्य मार्गदर्शक मिळाल्यावर त्याचे यश निश्चित असते.

ज्ञानेश्वर महाराज भगवद्गीतेतील वक्ता (श्रीकृष्ण) आणि श्रोता (अर्जुन) यांच्या श्रेष्ठतेबद्दल सांगत आहेत.