🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाच्या प्रकटीकरणाची स्थिती स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जेव्हा मनुष्याच्या मनात 'मी हे करीन' किंवा 'मला हे फळ मिळावे' असा कोणताही स्वार्थी संकल्प (कलंक) उरत नाही, आणि जेव्हा तो कर्माच्या फळावर अवलंबून राहत नाही (पांगु), तेव्हा त्याचे अंतःकरण शुद्ध होते. अशा शुद्ध आणि शांत अंतःकरणात आत्मज्ञान बाहेरून मिळवावे लागत नाही, तर ते सूर्यासारखे स्वतःहून प्रकाशित होते.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मला काय मिळेल?' या विचारापेक्षा 'मी हे काम सर्वोत्तम कसे करेन?' यावर लक्ष दिल्यास कामाचा ताण येत नाही आणि बुद्धी अधिक तल्लख चालते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत मार्कांचा विचार सोडून फक्त विषयाच्या आकलनावर लक्ष दिल्यास ज्ञान आपोआप मिळते.

निष्काम कर्म आणि शुद्ध अंतःकरणामुळे आत्मज्ञानाची प्राप्ती कशी होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे परावृत्त केले आहे आणि त्यांना आपल्या आज्ञेत ठेवले आहे, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) आत्मस्वरूपात स्थिर झालेली असते. जसा कासव आपले अवयव स्वतःहून आत ओढून घेतो, तसा जो पुरुष इंद्रियांना विषयांतून काढून घेतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. इंद्रियनिग्रह हाच आत्मज्ञानाचा आणि स्थिर बुद्धीचा पाया आहे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला अभ्यासाऐवजी किंवा कामाऐवजी मोबाईल बघण्याची किंवा बाहेर फिरण्याची तीव्र इच्छा होते, तेव्हा त्या इच्छेवर ताबा मिळवून आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात जिभेवर ताबा ठेवून सात्विक आहार घेणे आणि मनावर ताबा ठेवून अभ्यास करणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत असताना, इंद्रियनिग्रहाची आवश्यकता अंतिम निष्कर्ष म्हणून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते सांगतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनुसार वागू नये. त्याऐवजी, जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे आपल्या वाट्याला आलेले 'विहित' (शास्त्रसंमत) कर्तव्य आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनात फळाची कोणतीही अपेक्षा न ठेवता ते अत्यंत निष्ठेने आणि उत्तम रीतीने पार पाडावे. फळाची आसक्ती सोडल्यामुळे कर्माचे बंधन निर्माण होत नाही.

एका विद्यार्थ्याने परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता न करता, केवळ आपला अभ्यास हे आपले कर्तव्य मानून तो प्रामाणिकपणे करणे, हे या ओवीचे उत्तम उदाहरण आहे.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा मार्ग सांगताना कर्तव्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.