←
गुरुवार, 27 जून 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 15

तरी तो मी एथ ऐसा । जो कर्मबंधां न येचि फांसा । हें जाणोनि मुमुक्षुं तैसा । आश्रयो केला ॥

"I am such here, who does not fall into the trap of karma-bondage; knowing this, the seekers of liberation took refuge accordingly."

कर्मबंधां Noun
Karmabandha
कर्माचे बंधन
Bondage of action
फांसा Noun
Phansa
जाळे किंवा फास
Trap or noose
मुमुक्षुं Noun
Mumukshu
मोक्ष मिळवू इच्छिणारे
Seekers of liberation
आश्रयो Noun
Ashrayo
आधार किंवा आश्रय
Refuge or support
जाणोनि Verb
Janoni
ओळखून किंवा जाणून
Having known

💡 अर्थ

मी असा आहे की मला कर्माचे बंधन कधीच अडकवू शकत नाही. हे सत्य ओळखूनच पूर्वीच्या मोक्ष मिळवू इच्छिणाऱ्या साधकांनी याच मार्गाचा स्वीकार केला.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, परमात्मा हा विश्वाची सर्व कर्मे करूनही त्या कर्मांच्या फळांपासून किंवा बंधनांपासून अलिप्त असतो. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या प्रकाशामुळे जगाचे व्यवहार चालतात पण सूर्य त्या व्यवहारांत अडकत नाही, तसेच ईश्वराचे आहे. हे गुपित जेव्हा प्राचीन मुमुक्षूंना (मोक्ष इच्छिणाऱ्यांना) समजले, तेव्हा त्यांनी कर्माचा त्याग न करता, कर्मातील 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडला. त्यांनी आपली विहित कर्मे केली पण ती ईश्वराला अर्पण करून केली, ज्यामुळे ते संसारात राहूनही मुक्त झाले.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मीच केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती कुटुंबाप्रती असलेले आपले कर्तव्य म्हणून केल्यास मनावर ताण येत नाही आणि समाधान मिळते.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण कर्माच्या बंधनापासून कसे अलिप्त आहेत आणि हे ओळखून प्राचीन साधकांनी मोक्ष कसा मिळवला, याचे मार्गदर्शन येथे दिले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 171

म्हणोनि कर्माचेनि नांवें । जे जे कांहीं आचरवे । तें अकर्मचि हें जाणावें । निश्चितेंसीं ॥ १७१ ॥

"Therefore, whatever is performed in the name of action, know that for certain to be inaction."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
कर्माचेनि Noun
Karmācēni
कर्माच्या
Of action
आचरवे Verb
Ācaravē
आचरण केले जाते
Is performed
अकर्मचि Noun
Akarmaci
अकर्मच (बंधमुक्त कर्म)
Inaction/Non-binding action
जाणावें Verb
Jāṇāvēṃ
समजावे
Should be known
निश्चितेंसीं Adverb
Niścitēṃsīṃ
खात्रीने
Certainly

💡 अर्थ

म्हणून कर्माच्या नावाने जे काही केले जाते, ते खरोखर अकर्मच (बंधमुक्त कर्म) आहे असे निश्चितपणे समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करतात की, जेव्हा एखादा ज्ञानी पुरुष फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडून कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म असूनही त्याला चिकटत नाही. अशा कर्माला 'अकर्म' म्हणतात. ज्याप्रमाणे बी भाजले तर त्यातून अंकुर फुटत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानयुक्त कर्म पुनर्जन्माला कारणीभूत ठरत नाही. हे कर्म केवळ शरीराद्वारे घडते, पण आत्म्याला त्याचा स्पर्श होत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी हे करतोय' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना प्रसिद्धीची हाव न धरता काम करणे, यामुळे मनाला शांती मिळते.

📌 संदर्भ

श्री ज्ञानेश्वर महाराज येथे 'अकर्म' या संकल्पनेचे स्पष्टीकरण देत आहेत, जिथे ज्ञानी पुरुष आसक्तीशिवाय कर्म करतो.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 86

म्हणौनि तो निवांतु । जैसा क्षीरसागरु अनंतु । तैसा क्षोभें न घेपे विरक्तु । कामक्रोधीं ॥

"Therefore he is calm, like the infinite ocean of milk; thus, the detached one is not disturbed by desire and anger."

निवांतु Adjective
Nivantu
अत्यंत शांत
Completely calm
क्षीरसागरु Noun
Kshirsagaru
दुधाचा समुद्र
Ocean of milk
अनंतु Adjective
Anantu
ज्याला अंत नाही असा
Infinite
क्षोभें Noun
Kshobhen
अस्वस्थतेने किंवा रागाने
By agitation or disturbance
विरक्तु Noun
Viraktu
ज्याला कशाचीही ओढ नाही असा
A detached person
कामक्रोधीं Noun
Kamakrodhin
इच्छा आणि रागाने
By desire and anger

💡 अर्थ

जसा अथांग आणि विशाल क्षीरसागर नेहमी शांत असतो, तसाच विरक्त पुरुष काम आणि क्रोधाने कधीही अस्वस्थ होत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ किंवा विरक्त पुरुषाच्या मानसिक स्थितीचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे क्षीरसागर (दुधाचा समुद्र) अत्यंत गंभीर, अथांग आणि शांत असतो, त्यात कितीही नद्या मिळाल्या तरी तो आपली मर्यादा सोडत नाही, त्याचप्रमाणे ज्याने आत्मज्ञान प्राप्त केले आहे असा विरक्त पुरुष बाह्य परिस्थितीने विचलित होत नाही. जगातील विषय, वासना (काम) किंवा राग (क्रोध) त्याच्या मनाची शांती भंग करू शकत नाहीत. तो आपल्या स्वरूपात सदैव स्थिर आणि आनंदी असतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्या मनासारख्या गोष्टी घडत नाहीत, तेव्हा चिडून न जाता किंवा रागाच्या आहारी न जाता आपले मन समुद्रासारखे शांत ठेवण्याचा प्रयत्न करावा. उदाहरणार्थ, कामाच्या ठिकाणी कोणाशी मतभेद झाले तरी शांत राहून विचार करणे.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या पुरुषाच्या मनाची स्थिरता सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याची तुलना अथांग समुद्राशी करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा