🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले, विहित आणि योग्य कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडले पाहिजे. कर्म करणे हा आपला अधिकार आहे, पण त्या कर्माचे फळ काय मिळेल या चिंतेत किंवा आशेने कर्म करू नये. फळाची आसक्ती कर्माच्या शुद्धतेला बाधा आणते. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा सोडून कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म 'अकर्म' होते आणि आपल्याला बंधनात टाकत नाही. कर्माचा हेतू केवळ कर्तव्यपूर्ती असावा, स्वार्थ नसावा.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता करण्याऐवजी, फक्त मनापासून अभ्यास करण्यावर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्मयोगाचा उपदेश करत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे शुद्ध स्वरूप स्पष्ट करतात.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाच्या मानसिक आणि शारीरिक व्याकुळतेचे अत्यंत सूक्ष्म वर्णन करतात. युद्धाच्या प्रसंगी आपल्याच स्वकीयांना समोर पाहून अर्जुनाचा मोह जागृत झाला आहे. या मोहामुळे त्याच्या शरीरावर विपरीत परिणाम होत आहेत. त्याचे गांडीव धनुष्य, जे त्याच्या पराक्रमाचे आणि क्षत्रिय धर्माचे प्रतीक होते, ते त्याच्या हातातून निसटत आहे. तीव्र मानसिक तणावामुळे त्याच्या त्वचेची आग होत आहे आणि त्याचे मन इतके भ्रमित झाले आहे की त्याला स्वतःचे अस्तित्व सावरणे कठीण झाले आहे. हे केवळ शारीरिक थकव्याचे लक्षण नसून, वैचारिक द्वंद्वामुळे निर्माण झालेली 'विषाद' अवस्था आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात खूप घाबरतो किंवा गोंधळून जातो, तेव्हा आपल्याला काय करावे हे सुचत नाही. अशा वेळी शांत राहून विचार करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी भीतीमुळे उत्तर आठवत नसेल, तर दीर्घ श्वास घेऊन मन स्थिर करावे.

कुरुक्षेत्रावर आपल्या नातेवाईकांना युद्धासाठी समोर पाहून अर्जुनाला जो मोह झाला, त्यातून निर्माण झालेली त्याची शारीरिक आणि मानसिक अवस्था तो श्रीकृष्णाला सांगत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या विहित कर्तव्याचे पालन अत्यंत निष्ठेने केले पाहिजे. ज्याप्रमाणे कामधेनू गाय आपल्या मालकाच्या सर्व इच्छा पूर्ण करते, त्याचप्रमाणे स्वधर्म हा मनुष्याला ऐहिक आणि पारलौकिक सुखाची प्राप्ती करून देतो. स्वधर्म पाळणे म्हणजे केवळ नियम पाळणे नसून, ते आपल्या कल्याणाचे साधन आहे. जर आपण आपल्या कर्तव्याशी प्रामाणिक राहिलो, तर आपल्याला इतर कोणत्याही गोष्टीची कमतरता भासणार नाही.

आपल्या दैनंदिन जीवनात आपले काम हीच आपली पूजा मानणे. उदाहरणार्थ, एका विद्यार्थ्याने प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हा त्याचा स्वधर्म आहे. जर त्याने तो नीट पाळला, तर त्याला यश आणि ज्ञान आपोआप मिळेल.

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेल्या कर्मयोगाचे विवेचन करताना ज्ञानेश्वर महाराज स्वधर्माचे पालन कसे फलदायी ठरते हे सांगत आहेत.